شرط‌ها

توی این درس یاد می‌گیری اسکریپتت را «باهوش» کنی: بر اساس شرایط تصمیم بگیرد. ساختار if و elif و else را می‌نویسی و می‌فهمی که if در Bash یک عبارت منطقی نمی‌سنجد، بلکه کد خروج یک دستور را می‌سنجد؛ فرق [[ ]] با [ ] را می‌دانی؛ عدد و رشته را درست مقایسه می‌کنی ([[ $a -gt $b ]]، ==، -z، =~)؛ فایل و پوشه را با -f، -d و -e می‌آزمایی؛ شرط‌ها را با &&، || و ! ترکیب می‌کنی؛ و $? را درست می‌خوانی. تمرین: اسکریپتی که اگر فضای دیسک بیشتر از ۸۰٪ پر بود هشدار بدهد.

مسئله: اسکریپتی که فقط خط به خط می‌رود

تا اینجا اسکریپت‌ها از اول تا آخر اجرا می‌شدند، بی‌توجه به اینکه چه اتفاقی افتاد. کار واقعی پر از «اگر» است: اگر پوشه‌ی بکاپ وجود ندارد، بساز. اگر فایل نیست، با پیام خطا تمام کن. اگر دیسک پر شده، هشدار بده. اگر کاربر y زد، ادامه بده. بدون شرط، اسکریپت فقط یک خط‌کش است؛ با شرط، کم‌کم یک برنامه می‌شود.

تشبیه: دستور پخت شرط‌دار

دستور پخت‌های خوب پر از «اگر» هستند: «اگر خمیر آماده بود، فر را روشن کن؛ وگرنه ده دقیقه صبر کن». آشپز اول وضعیت را نگاه می‌کند (جواب بله/نه)، و بر اساس آن یکی از دو مسیر را می‌رود. نکته‌ی عجیب Bash این است که «نگاه‌کردن» همیشه اجرای یک دستور است و جواب «بله/نه» همان کد خروج آن است. این را در بخش بعد می‌بینی.

`if` در Bash: کد خروج را می‌سنجد

ساختار کلی:

if دستور; then
    ... اگر دستور موفق بود (کد خروج ۰)
elif دستور دیگر; then
    ... اگر اولی شکست خورد و این موفق بود
else
    ... اگر هیچ‌کدام موفق نبود
fi

fi یعنی پایان if (if را برعکس بخوان). then یا باید روی خط جدا بیاید یا بعد از ;. و عمق را با فاصله‌گذاری نشان بده تا خواندنش آسان باشد.

در Bash شرط یک «عبارت درست یا غلط» نیست؛ یک دستور است. اگر با کد خروج ۰ تمام شد (موفق)، شاخه‌ی then اجرا می‌شود؛ هر کد غیر صفر (شکست) یعنی elif یا else. این برعکسِ بیشتر زبان‌هاست که ۰ را «غلط» می‌گیرند.

پس [[ -f file ]] یا [ -f file ] که در اسکریپت‌ها می‌بینی، دستورهایی‌اند که شرط را بررسی می‌کنند و با کد ۰ (درست) یا ۱ (غلط) تمام می‌شوند. چطور؟ در «پشت پرده» می‌بینی.

مثال‌های عملی

مثال ۱: `if` یعنی «این دستور موفق شد؟»

قبل از هر چیز، if را با یک دستور معمولی امتحان کن، بدون هیچ [ ]:

if grep -q root /etc/passwd; then
    echo "root exists in /etc/passwd"
else
    echo "root not found"
fi
if grep -q nothere /etc/passwd; then
    echo "nothere exists"
else
    echo "nothere not found"
fi
echo "--- کد خروج‌ها با خودِ \$?:"
grep -q root /etc/passwd;    echo "match:    $?"
grep -q nothere /etc/passwd; echo "no match: $?"

root exists in /etc/passwd
nothere not found
--- کد خروج‌ها با خودِ $?:
match:    0
no match: 1

grep -q (quiet) چیزی چاپ نمی‌کند و فقط با کد خروج جواب می‌دهد: ۰ یعنی پیدا شد، ۱ یعنی پیدا نشد. if همان کد را می‌سنجد. echo $? همان عدد را نشان می‌دهد؛ $? کد خروج آخرین دستور است (یادآوری: ۰ موفق، هر عدد دیگر شکست).

مثال ۲: مقایسه‌ی عددها، `[[ ]]` و `(( ))`

برای مقایسه‌ی عدد، دو دستور رایج داری. عملگرهای [[ ]] با حروف‌اند (-gt یعنی greater than، بزرگ‌تر)، و (( )) (درس قبل: محاسبه) شبیه ریاضی:

a=15
b=8
if [[ $a -gt $b ]]; then
    echo "$a is greater than $b"
fi
if [[ $a -eq 15 ]]; then echo "a equals 15"; fi
[[ $a -lt $b ]]
echo "a < b ? status=$?  (1 means false)"
echo "--- همان با (( )) که شبیه ریاضی است:"
if (( a > b )); then echo "(( a > b )) is true"; fi
(( a % 5 == 0 )) && echo "a is divisible by 5"

15 is greater than 8
a equals 15
a < b ? status=1  (1 means false)
--- همان با (( )) که شبیه ریاضی است:
(( a > b )) is true
a is divisible by 5

حالا elif: چند شاخه پشت هم. شرط‌ها از بالا به پایین بررسی می‌شوند و اولین شاخه‌ای که درست بود اجرا می‌شود و بقیه نادیده گرفته می‌شوند (ترتیب مهم است):

#!/usr/bin/env bash
# grade.sh: turn a score (0-100) into a letter
score="$1"

if [[ $score -ge 90 ]]; then
    echo "$score -> A"
elif [[ $score -ge 80 ]]; then
    echo "$score -> B"
elif [[ $score -ge 70 ]]; then
    echo "$score -> C"
else
    echo "$score -> F"
fi

cd ~/bashlab
chmod +x grade.sh
for s in 95 85 72 40 90; do ./grade.sh $s; done

95 -> A
85 -> B
72 -> C
40 -> F
90 -> A

نمره‌ی ۹۵ هم از -ge 80 می‌گذرد، ولی چون شرط اول (-ge 90) زودتر درست بود، B نشد. (حلقه‌ی for را در درس حلقه‌ها می‌خوانی؛ اینجا یعنی «برای هر نمره».)

مثال ۳: مقایسه‌ی رشته‌ها

برای رشته‌ها عملگرهای نمادین داری: ==، !=، و دو آزمون ویژه: -z (خالی است؟) و -n (خالی نیست؟). سمت راست == در [[ ]] می‌تواند الگو (wildcard) باشد، و =~ یک regex می‌گیرد:

name="Ali"
[[ $name == "Ali" ]] && echo "name is Ali"
[[ $name != "Sara" ]] && echo "name is not Sara"
empty=""
[[ -z $empty ]] && echo "empty is empty (-z)"
[[ -n $name ]] && echo "name is not empty (-n)"
echo "--- الگو (wildcard) سمت راست ==:"
file="report.txt"
[[ $file == *.txt ]] && echo "$file is a .txt file"
[[ $file == "*.txt" ]] || echo "quoted: the * is literal, so no match"
echo "--- regex با =~:"
date="2026-10-04"
if [[ $date =~ ^[0-9]{4}-[0-9]{2}-[0-9]{2}$ ]]; then
    echo "$date looks like YYYY-MM-DD"
fi
echo "--- ترتیب الفبایی با > (نه عددی!):"
[[ 9 > 10 ]] && echo "9 > 10 is TRUE (compared as text)"
[[ 9 -gt 10 ]] || echo "9 -gt 10 is false (compared as numbers)"

name is Ali
name is not Sara
empty is empty (-z)
name is not empty (-n)
--- الگو (wildcard) سمت راست ==:
report.txt is a .txt file
quoted: the * is literal, so no match
--- regex با =~:
2026-10-04 looks like YYYY-MM-DD
--- ترتیب الفبایی با > (نه عددی!):
9 > 10 is TRUE (compared as text)
9 -gt 10 is false (compared as numbers)

سمت راست == بدون کوتیشن، الگو است: *.txt با هر چیزی که به .txt ختم شود جور درمی‌آید. اگر کوتیشن بگذاری، همان متن مقایسه می‌شود ("*.txt" فقط با خود ستاره‌دار جور است). این برای وقتی که می‌خواهی دقیقاً مقایسه کنی مهم است: [[ $a == "$b" ]].
=~ regex‌های گسترده (ERE) را می‌پذیرد، همان‌هایی که در درس grep و regex دیدی. الگو را بدون کوتیشن بنویس. گروه‌های داخل پرانتز در آرایه‌ی ویژه‌ی BASH_REMATCH می‌مانند (در درس آرایه‌ها).
> و < مقایسه‌ی الفبایی‌اند (مثل ترتیب لغت‌نامه)، و برای عدد خطرناک: «۹» از «۱۰» بزرگ‌تر است چون 9 از 1 بعد می‌آید. برای عدد حتماً -gt و -lt یا (( )).

مثال ۴: آزمون فایل و پوشه

مهم‌ترین کاربرد شرط‌ها در اسکریپت‌های سیستمی: ببین فایل یا پوشه وجود دارد یا نه، و چه نوعی است:

mkdir -p ~/bashlab/ft && cd ~/bashlab/ft
mkdir folder
echo "data" > notes.txt
: > empty.txt
ln -s notes.txt shortcut
for p in notes.txt folder shortcut empty.txt missing.txt; do
    printf '%-12s' "$p"
    [[ -e $p ]] && printf ' exists' || printf ' (missing)'
    [[ -f $p ]] && printf ' file'
    [[ -d $p ]] && printf ' directory'
    [[ -L $p ]] && printf ' symlink'
    [[ -s $p ]] && printf ' non-empty'
    echo
done

notes.txt    exists file non-empty
folder       exists directory non-empty
shortcut     exists file symlink non-empty
empty.txt    exists file
missing.txt  (missing)

هر آزمون یک حرف دارد: -e وجود دارد (هر نوعی)، -f فایل معمولی است، -d پوشه است، -L پیوند نمادین است، -s وجود دارد و خالی نیست (اندازه‌اش بیشتر از صفر). دقت کن shortcut هم -f است (آزمون‌ها پیوند را دنبال می‌کنند) و هم -L، و empty.txt فایل است ولی -s نمی‌خورد.

آزمون‌های مجوز و زمان:

cd ~/bashlab/ft
echo "echo hi" > run.sh
chmod 644 run.sh
[[ -x run.sh ]] || echo "run.sh is not executable"
chmod +x run.sh
[[ -x run.sh ]] && echo "run.sh is executable now"
[[ -r run.sh && -w run.sh ]] && echo "run.sh is readable and writable"
touch -d '2020-01-01' old.txt
[[ notes.txt -nt old.txt ]] && echo "notes.txt is newer than old.txt"

run.sh is not executable
run.sh is executable now
run.sh is readable and writable
notes.txt is newer than old.txt

-r، -w و -x به ترتیب خواندن، نوشتن و اجرا را برای کاربری که اسکریپت را اجرا می‌کند بررسی می‌کنند (نه صرفاً حروف مجوز). -nt (newer than) و -ot (older than) دو فایل را از نظر زمان ویرایش مقایسه می‌کنند.

یک الگوی همیشگی: پوشه را فقط اگر نبود بساز. اسکریپت را دو بار اجرا کن:

backup_dir="$HOME/bashlab/backups"
for attempt in 1 2; do
    echo "--- attempt $attempt"
    if [[ ! -d $backup_dir ]]; then
        echo "creating $backup_dir"
        mkdir -p "$backup_dir"
    else
        echo "$backup_dir already exists"
    fi
done

--- attempt 1
creating /home/ali/bashlab/backups
--- attempt 2
/home/ali/bashlab/backups already exists

! شرط را برعکس می‌کند: «اگر این یک پوشه نیست». بار اول ساخته شد، بار دوم دست نخورد؛ چنین اسکریپتی ایمن برای اجرای دوباره است (به اصطلاح idempotent).

مثال ۵: `[[ ]]` در برابر `[ ]`

در اسکریپت‌های قدیمی (و راهنماهای اینترنت) بیشتر [ ... ] می‌بینی. این دو شبیه‌اند ولی یکی نیستند، و تفاوتشان در موارد زیر خودش را نشان می‌دهد:

empty=""
file="my report.txt"
touch ~/bashlab/"$file"
cd ~/bashlab
echo "--- [ ] با متغیر خالی:"
[ $empty = x ]
echo "status=$?"
echo "--- [[ ]] با همان:"
[[ $empty = x ]]
echo "status=$?"
echo "--- [ ] با نام فایل دارای فاصله:"
[ -f $file ]
echo "status=$?"
echo "--- [[ ]] با همان:"
[[ -f $file ]]
echo "status=$?"
echo "--- مقدار غیرعددی با -eq:"
[ abc -eq 1 ]
echo "[ ]  status=$?"
[[ abc -eq 1 ]]
echo "[[ ]] status=$?"
echo "--- در sh (که روی Ubuntu همان dash است):"
sh -c '[ a == a ]'
echo "dash with ==: status=$?"
sh -c '[ a = a ]'
echo "dash with =:  status=$?"

--- [ ] با متغیر خالی:
bash: [: =: unary operator expected
status=2
--- [[ ]] با همان:
status=1
--- [ ] با نام فایل دارای فاصله:
bash: [: my: binary operator expected
status=2
--- [[ ]] با همان:
status=0
--- مقدار غیرعددی با -eq:
bash: [: abc: integer expression expected
[ ]  status=2
[[ ]] status=1
--- در sh (که روی Ubuntu همان dash است):
sh: 1: [: a: unexpected operator
dash with ==: status=2
dash with =:  status=0

[ یک دستور معمولی است: متغیرهای بدون کوتیشن قبل از رسیدن به آن در فاصله‌ها شکسته می‌شوند. [ $empty = x ] برای [ می‌شود [ = x ] و خطای «unary operator expected» می‌دهد؛ [ -f $file ] با نام فایل دارای فاصله [ -f my report.txt ] می‌شود و binary operator expected. در [ ] باید همه‌ی متغیرها در کوتیشن باشند: [ -f "$file" ].
[[ یک کلمه‌ی کلیدی خود Bash است: شل کل عبارت را خودش تجزیه می‌کند، پس شکستن در فاصله‌ها و باز شدن * در آن اتفاق نمی‌افتد. متغیر خالی یا با فاصله در آن بی‌خطر است. فقط سمت راست == و =~ معنی ویژه دارد: بدون کوتیشن «الگو» است و با کوتیشن «متن دقیق».
[[ abc -eq 1 ]] بی‌صدا غلط است (کد ۱)، ولی [ abc -eq 1 ] خطا می‌دهد (کد ۲)؛ در [[ متن غیرعددی مثل متغیر خالی صفر حساب می‌شود (درس قبل).
[ a == a ] در bash کار می‌کند ولی در sh (dash) نه: [ استاندارد فقط = را می‌شناسد. [[ اصلاً در sh نیست (درس اولین اسکریپت).

قاعده: در اسکریپت‌های bash همیشه [[ ]] بنویس. فقط اگر اسکریپت باید با sh هم اجرا شود از [ ] با کوتیشن و = استفاده کن.

مثال ۶: ترکیب شرط‌ها، `&&`، `||` و `!`

دو جور ترکیب داری. داخل [[ ]] با && (و)، || (یا) و ! (نه). و بین دو دستور با همان && و ||: «اگر قبلی موفق شد، بعدی را اجرا کن» و «اگر شکست خورد، بعدی را»:

age=25
country="IR"
echo "--- داخل [[ ]]: && و ||"
if [[ $age -ge 18 && $country == "IR" ]]; then echo "adult from IR"; fi
if [[ $age -lt 18 || $country != "IR" ]]; then echo "minor or foreign"; else echo "adult from IR"; fi
echo "--- نفی با !"
if [[ ! -e /no/such/file ]]; then echo "/no/such/file does not exist"; fi
echo "--- بین دستورها: && (اگر موفق شد) و || (اگر شکست خورد)"
mkdir -p ~/bashlab/work && cd ~/bashlab/work && echo "now in $(pwd)"
cd /nonexistent 2>/dev/null || echo "cd failed, so this runs"
echo "--- دام: A && B || C دقیقاً if/else نیست"
[[ 1 -eq 1 ]] && false || echo "C ran even though the condition was true (B failed)"

--- داخل [[ ]]: && و ||
adult from IR
adult from IR
--- نفی با !
/no/such/file does not exist
--- بین دستورها: && (اگر موفق شد) و || (اگر شکست خورد)
now in /home/ali/bashlab/work
cd failed, so this runs
--- دام: A && B || C دقیقاً if/else نیست
C ran even though the condition was true (B failed)

الگوهای پرکاربرد: mkdir -p dir && cd dir (بساز و برو)، و cd /path || exit 1 (اگر نشد، متوقف شو؛ در درس مدیریت خطا زیاد می‌بینی). ولی A && B || C را به‌جای if/else به کار نبر: اگر B شکست بخورد، C هم اجرا می‌شود (آخرین خط). برای دو شاخه‌ی واقعی if ... else ... fi بنویس.

مثال ۷: اسکریپت واقعی، بکاپ با بررسی‌ها

حالا چند شرط کنار هم در یک اسکریپت کاربردی: بکاپ‌گیری که قبل از کار، همه‌چیز را بررسی می‌کند:

#!/usr/bin/env bash
# safe-backup.sh: archive a directory, with sanity checks
# Usage: ./safe-backup.sh <directory>

if [[ $# -ne 1 ]]; then
    echo "Usage: $0 <directory>" >&2
    exit 1
fi

source_dir="$1"
backup_dir="$HOME/bashlab/backups"
backup_file="$backup_dir/$(basename "$source_dir")-$(date +%F).tar.gz"

if [[ ! -d "$source_dir" ]]; then
    echo "Error: '$source_dir' is not a directory" >&2
    exit 2
fi

if [[ ! -d "$backup_dir" ]]; then
    echo "Creating $backup_dir"
    mkdir -p "$backup_dir"
fi

if [[ -e "$backup_file" ]]; then
    echo "Backup already exists: $backup_file (skipping)"
    exit 0
fi

if tar -czf "$backup_file" -C "$(dirname "$source_dir")" "$(basename "$source_dir")"; then
    echo "Backup created: $backup_file"
else
    echo "Backup FAILED" >&2
    exit 3
fi

cd ~/bashlab
chmod +x safe-backup.sh
rm -rf backups
mkdir -p project/src && echo "print(1)" > project/src/app.py
echo "--- بدون آرگومان:"
./safe-backup.sh; echo "کد خروج: $?"
echo "--- پوشه‌ی ناموجود:"
./safe-backup.sh nowhere; echo "کد خروج: $?"
echo "--- بار اول:"
./safe-backup.sh project; echo "کد خروج: $?"
echo "--- بار دوم (همان روز):"
./safe-backup.sh project; echo "کد خروج: $?"

--- بدون آرگومان:
Usage: ./safe-backup.sh <directory>
کد خروج: 1
--- پوشه‌ی ناموجود:
Error: 'nowhere' is not a directory
کد خروج: 2
--- بار اول:
Creating /home/ali/bashlab/backups
Backup created: /home/ali/bashlab/backups/project-2026-10-04.tar.gz
کد خروج: 0
--- بار دوم (همان روز):
Backup already exists: /home/ali/bashlab/backups/project-2026-10-04.tar.gz (skipping)
کد خروج: 0

چهار آزمون به ترتیب: تعداد آرگومان، وجود پوشه‌ی مبدأ، وجود پوشه‌ی مقصد (ساختن در صورت نبود)، و جلوگیری از رونویسی بکاپ امروز. و آخرین if یک دستور واقعی (tar) را مستقیم می‌سنجد، بدون [[ ]]: اگر tar موفق شد پیام موفقیت، وگرنه خطا با کد ۳. هر مسیر خروج کد خودش را دارد، تا هر کس (cron یا اسکریپت دیگر) بفهمد چه شد.

مثال ۸: `$?` را فوراً بخوان

$? بعد از هر دستور عوض می‌شود، حتی echo. اگر لازمش داری، همان لحظه بخوان یا در متغیر بگذار:

ls /etc/hostname > /dev/null
echo "status of ls: $?"
echo "next command"
echo "status now (of the previous echo, not ls): $?"
echo "--- ذخیره در متغیر:"
grep -q root /etc/passwd
status=$?
echo "searched"
echo "grep status was $status"

status of ls: 0
next command
status now (of the previous echo, not ls): 0
--- ذخیره در متغیر:
searched
grep status was 0

اگر فقط می‌خواهی «موفق شد یا نه»، به‌جای $? مستقیم از if دستور; then استفاده کن (مثال ۱)؛ کوتاه‌تر و بی‌خطاتر است. $? وقتی خوب است که عدد دقیق را می‌خواهی (مثل تفاوت کد ۱ و ۲ در grep) یا باید در لاگ بنویسی.

پشت پرده: `if` چطور کار می‌کند؟

if هر دستوری را اجرا می‌کند و کد خروجش را می‌سنجد. حتی true و false که فقط کد خروج برمی‌گردانند:

if true; then echo "true -> then"; fi
if false; then echo "never"; else echo "false -> else"; fi
if ls /etc/passwd > /dev/null; then echo "ls succeeded -> then"; fi
if ! ls /nope 2> /dev/null; then echo "ls failed, and ! turned it into a success"; fi
if false; true; then echo "with several commands, the LAST one decides"; fi

true -> then
false -> else
ls succeeded -> then
ls failed, and ! turned it into a success
with several commands, the LAST one decides

آخرین خط نشان می‌دهد وقتی چند دستور بین if و then باشد، کد خروج آخری حساب می‌شود. و ! کد خروج را برعکس می‌کند.

پس [ و [[ چه هستند؟ خود دستورند:

type [ [[ test
ls -l /usr/bin/[ /usr/bin/test
echo "--- خودشان کد خروج می‌دهند:"
[[ 1 -eq 1 ]]; echo "1 -eq 1 -> $?"
[[ 1 -eq 2 ]]; echo "1 -eq 2 -> $?"

[ is a shell builtin
[[ is a shell keyword
test is a shell builtin
-rwxr-xr-x 1 root root 67760 Aug 25 15:09 /usr/bin/[
-rwxr-xr-x 1 root root 67760 Aug 25 15:09 /usr/bin/test
--- خودشان کد خروج می‌دهند:
1 -eq 1 -> 0
1 -eq 2 -> 1

[ یک دستور داخلی bash است (builtin). همین نام یک فایل برنامه هم در /usr/bin/[ هست (هم‌اندازه با test، چون همان برنامه است). آخرین آرگومانش را باید ] بگذاری، فقط برای زیبایی ظاهر. چون یک دستور معمولی است، تمام قواعد آرگومان و کوتیشن درس قبل درباره‌اش صدق می‌کند.
[[ یک کلمه‌ی کلیدی (keyword) است، نه دستور. شل آن را خودش تجزیه می‌کند؛ برای همین امکانات ویژه دارد (=~، &&، == الگو) و شکستن کلمه‌ها در آن نیست.
test عبارت همان [ عبارت ] است.

این توضیح می‌دهد چرا فاصله‌ها مهم‌اند (بخش اشتباهات): [[$a بدون فاصله، کلمه‌ی [[1 می‌شود و شل دنبال دستوری به این اسم می‌گردد ([[1: command not found).

جدول‌های مرجع

مقایسه‌ی عددها:

معنی	داخل `[[ ]]`	داخل `(( ))`
برابر	`-eq`	`==`
نابرابر	`-ne`	`!=`
کوچک‌تر	`-lt`	`<`
کوچک‌تر یا مساوی	`-le`	`<=`
بزرگ‌تر	`-gt`	`>`
بزرگ‌تر یا مساوی	`-ge`	`>=`

آزمون‌های رشته (داخل [[ ]]):

آزمون	درست است وقتی…
`[[ $a == "$b" ]]`	دو رشته برابرند (`=` هم همین)
`[[ $a != "$b" ]]`	برابر نیستند
`[[ $a == الگو* ]]`	با الگوی wildcard جور است (الگو بدون کوتیشن)
`[[ $a =~ regex ]]`	با regex جور است
`[[ -z $a ]]`	رشته خالی است
`[[ -n $a ]]`	رشته خالی نیست
`[[ $a < $b ]]` `[[ $a > $b ]]`	ترتیب الفبایی (نه عددی)

آزمون‌های فایل:

آزمون	درست است وقتی…
`-e مسیر`	وجود دارد (هر نوعی)
`-f مسیر`	فایل معمولی است
`-d مسیر`	پوشه است
`-L مسیر`	پیوند نمادین است
`-s مسیر`	وجود دارد و خالی نیست
`-r` `-w` `-x`	برای کاربر فعلی خواندنی، نوشتنی، اجرایی است
`a -nt b` / `a -ot b`	`a` تازه‌تر / قدیمی‌تر از `b` است

ترکیب و نفی: داخل [[ ]] با &&، ||، ! و پرانتز؛ بین دستورها با && (اگر موفق) و || (اگر شکست). ! قبل از دستور هم کد خروج را برعکس می‌کند.

[[ ]] در برابر [ ]:

ویژگی	`[[ ]]` (bash)	`[ ]` / `test` (POSIX)
نوع	کلمه‌ی کلیدی؛ شل خودش تجزیه می‌کند	دستور معمولی
متغیر بدون کوتیشن	امن (شکسته نمی‌شود)	خطرناک؛ حتماً کوتیشن
`==`، `=~`، `&&`، `\|\|`، `<`	بله	`=` فقط؛ `-a`/`-o` قدیمی
در `sh` (dash)	نیست	هست

اشتباهات رایج

۱) فاصله‌ی لازم را نگذاشتن

[[ و ]] کلمه‌های جدا هستند و عملگرها هم باید با فاصله بیایند:

a=1
b=2
[[ $a==$b ]] && echo "equal?! (wrong: a=1, b=2)"
if [[$a -gt 1]]; then echo "yes"; fi
echo "کد خروج if بدون شاخه‌ی اجراشده: $?"

equal?! (wrong: a=1, b=2)
bash: [[1: command not found
کد خروج if بدون شاخه‌ی اجراشده: 0

[[ $a==$b ]] فقط یک کلمه (1==2) می‌بیند، و رشته‌ی غیرخالی همیشه «درست» است؛ برای همین نتیجه‌ی خنده‌دار و غلط. [[$a بدون فاصله [[1 می‌شود، دستوری که وجود ندارد. (ملاحظه: چون شرط «دستور پیدا نشد» غلط حساب می‌شود، if ساکت و با کد ۰ تمام شد.) راه‌حل: [[ $a == $b ]]، فاصله دور هر عملگر و کنار [[ و ]].

۲) رشته‌ای مقایسه کردن عدد

مثال ۳: [[ 9 > 10 ]] درست است! راه‌حل: -gt و -lt، یا (( 9 > 10 )). و برعکسش، == برای عدد هم متنی مقایسه می‌کند:

[[ 5 == 05 ]]
echo "5 == 05  (as text):   status=$?"
[[ 5 -eq 05 ]]
echo "5 -eq 05 (as number): status=$?"

5 == 05  (as text):   status=1
5 -eq 05 (as number): status=0

برای عدد همیشه -eq/(( ))؛ برای رشته ==.

۳) `then` یا `fi` را جا انداختن

cd ~/bashlab
printf 'if true; then\n    echo hi\n' > no-fi.sh
printf 'if true\n    echo hi\nfi\n' > no-then.sh
printf 'if [[ 1 -eq 1 ]]; then\n    echo hi\nelif\nfi\n' > bad-elif.sh
for f in no-fi.sh no-then.sh bad-elif.sh; do
    echo "--- $f:"
    bash -n $f
done

--- no-fi.sh:
no-fi.sh: line 3: syntax error: unexpected end of file
--- no-then.sh:
no-then.sh: line 3: syntax error near unexpected token `fi'
no-then.sh: line 3: `fi'
--- bad-elif.sh:
bad-elif.sh: line 4: syntax error near unexpected token `fi'
bad-elif.sh: line 4: `fi'

bash -n (درس اولین اسکریپت) فقط نحو را بررسی می‌کند. شماره‌ی خطی که می‌گیری جایی است که شل دیگر نتوانست ادامه بدهد، و همیشه خودِ ایراد نیست: برای fi ناموجود، انتهای فایل (unexpected end of file)؛ برای then ناموجود، خودِ fi (چون شل منتظر then بود و fi دید)؛ و elif بدون شرط هم همین‌طور. وقتی پیام را می‌بینی، به خط‌های قبلی هم نگاه کن.

۴) `[ ]` و متغیر بدون کوتیشن

مثال ۵. راه‌حل: [[ ]]، یا [ "$var" = x ].

۵) `&&` و `||` به‌جای `if/else`

مثال ۶: وقتی B شکست بخورد، C هم اجرا می‌شود. راه‌حل: if ...; then B; else C; fi.

۶) خواندن `$?` بعد از دستور دیگر

grep -q root /etc/passwd
echo "searched"
if [ $? -eq 0 ]; then echo "found (but this checked the echo, not the grep!)"; fi

searched
found (but this checked the echo, not the grep!)

بین grep و if یک echo آمده و $? مال echo است. اگر خودِ grep را بخواهی، یا if grep -q ...; then بنویس یا کد را بلافاصله در متغیر بگذار.

۷) خطا را «پیدا نشد» فرض کردن

grep سه کد دارد: ۰ پیدا شد، ۱ پیدا نشد، ۲ خطا (مثلاً فایل نیست). if grep -q ... هر دو ۱ و ۲ را «غلط» می‌بیند:

if grep -q root /nonexistent-file; then
    echo "found"
else
    echo "NOT FOUND (really? the file does not exist!)"
fi
grep -q root /nonexistent-file; echo "grep status: $?"

grep: /nonexistent-file: No such file or directory
NOT FOUND (really? the file does not exist!)
grep: /nonexistent-file: No such file or directory
grep status: 2

پیام خطای grep ریخته شد و اسکریپت با اطمینان گفت «پیدا نشد». راه‌حل: اگر فرق ۱ و ۲ برایت مهم است، اول وجود فایل را بسنج ([[ -f ... ]]) یا $? را بخوان.

تمرین

✎ تمرینآسان

اسکریپت is-even.sh بنویس که یک عدد از آرگومان بگیرد و بگوید زوج است یا فرد (7 is odd). از (( )) و باقیمانده استفاده کن. اگر آرگومان نبود، راهنما بده.

دیدن جواب

mkdir -p ~/bashlab && cd ~/bashlab
cat > is-even.sh <<'EOF'
#!/usr/bin/env bash
# is-even.sh: say whether a number is even or odd
if [[ $# -ne 1 ]]; then
    echo "Usage: $0 <number>" >&2
    exit 1
fi

n="$1"
if (( n % 2 == 0 )); then
    echo "$n is even"
else
    echo "$n is odd"
fi
EOF
chmod +x is-even.sh
./is-even.sh 10
./is-even.sh 7
./is-even.sh; echo "کد خروج: $?"

10 is even
7 is odd
Usage: ./is-even.sh <number>
کد خروج: 1

✎ تمرینمتوسط

تمرین اصلی درس: اسکریپت disk-warn.sh که اگر فضای دیسک بیشتر از ۸۰٪ پر بود هشدار بدهد. درصد پر بودن پارتیشن / را از df بگیر. آستانه به‌صورت آرگومان اختیاری باشد (پیش‌فرض ۸۰) تا بتوانی هشدار را هم امتحان کنی. اگر آستانه عدد نبود، خطا بده. وقتی هشدار داد با کد ۱ و وقتی همه‌چیز خوب بود با کد ۰ تمام شود (تا cron یا اسکریپت دیگر بتواند ببیند).

دیدن جواب

cd ~/bashlab
cat > disk-warn.sh <<'EOF'
#!/usr/bin/env bash
# disk-warn.sh: warn when the root partition is too full
# Usage: ./disk-warn.sh [threshold-percent]   (default 80)

threshold="${1:-80}"

if [[ ! $threshold =~ ^[0-9]+$ ]]; then
    echo "Error: threshold must be a number, got '$threshold'" >&2
    exit 2
fi

usage=$(df --output=pcent / | tail -n 1 | tr -dc '0-9')

if [[ $usage -gt $threshold ]]; then
    echo "WARNING: / is ${usage}% full (limit ${threshold}%)"
    exit 1
else
    echo "OK: / is ${usage}% full (limit ${threshold}%)"
fi
EOF
chmod +x disk-warn.sh
echo "--- پیش‌فرض (۸۰٪):"
./disk-warn.sh; echo "کد خروج: $?"
echo "--- آستانه‌ی ۵٪ (برای دیدن هشدار):"
./disk-warn.sh 5; echo "کد خروج: $?"
echo "--- آستانه‌ی نامعتبر:"
./disk-warn.sh abc; echo "کد خروج: $?"

--- پیش‌فرض (۸۰٪):
OK: / is 6% full (limit 80%)
کد خروج: 0
--- آستانه‌ی ۵٪ (برای دیدن هشدار):
WARNING: / is 6% full (limit 5%)
کد خروج: 1
--- آستانه‌ی نامعتبر:
Error: threshold must be a number, got 'abc'
کد خروج: 2

df --output=pcent / ستون «Use%» را چاپ می‌کند (یک خط عنوان + یک خط مقدار)؛ tail -n 1 فقط خط مقدار را نگه می‌دارد و tr -dc '0-9' هر چیزی جز رقم (فاصله‌ها و %) را پاک می‌کند. در لینوکس خالص این کار می‌کند؛ --output مخصوص GNU df است (روی مک: df -P / | awk 'NR==2 {print $5}').

✎ تمرینمتوسط

اسکریپت what-is.sh بنویس که یک مسیر بگیرد و بگوید: وجود ندارد، فایل است، پوشه است یا پیوند نمادین است؛ و اگر وجود دارد، بگوید خواندنی، نوشتنی و اجرایی است یا نه. (از if/elif/else استفاده کن.)

دیدن جواب

mkdir -p ~/bashlab/wi && cd ~/bashlab/wi
echo "data" > file.txt; mkdir dir; ln -s file.txt link; printf '#!/bin/sh\n' > tool.sh; chmod +x tool.sh
cat > ../what-is.sh <<'EOF'
#!/usr/bin/env bash
# what-is.sh: describe a path
path="$1"

if [[ ! -e $path && ! -L $path ]]; then
    echo "$path: does not exist"
    exit 1
fi

if [[ -L $path ]]; then
    kind="symbolic link"
elif [[ -d $path ]]; then
    kind="directory"
elif [[ -f $path ]]; then
    kind="regular file"
else
    kind="something else"
fi

perms=""
[[ -r $path ]] && perms="$perms readable"
[[ -w $path ]] && perms="$perms writable"
[[ -x $path ]] && perms="$perms executable"
echo "$path: $kind,${perms:- no permissions}"
EOF
chmod +x ../what-is.sh
for p in file.txt dir link tool.sh nothing; do ../what-is.sh $p; done

file.txt: regular file, readable writable
dir: directory, readable writable executable
link: symbolic link, readable writable
tool.sh: regular file, readable writable executable
nothing: does not exist

(${perms:- no permissions} مقدار پیش‌فرض است که در درس «کار با رشته‌ها» می‌آید.)

✎ تمرینسخت

اسکریپت check-user.sh که اسم کاربر بگیرد و بگوید: ۱) اسم معتبر است؟ (با regex: با حرف کوچک شروع شود، فقط حرف کوچک و عدد و _ و -، طول ۳ تا ۱۶)؛ ۲) آن کاربر روی سیستم وجود دارد؟ (با id، که اگر کاربر نباشد با کد غیرصفر تمام می‌شود، و خروجی‌اش را دور بریز). اگر معتبر نبود، با کد ۲، اگر وجود داشت با کد ۰، و اگر معتبر ولی نبود با کد ۱ تمام شود.

دیدن جواب

cd ~/bashlab
cat > check-user.sh <<'EOF'
#!/usr/bin/env bash
# check-user.sh: validate a user name and check whether the user exists
# Exit codes: 0 = exists, 1 = valid but does not exist, 2 = invalid name
user="$1"

if [[ ! $user =~ ^[a-z][a-z0-9_-]{2,15}$ ]]; then
    echo "'$user' is not a valid user name" >&2
    exit 2
fi

if id "$user" > /dev/null 2>&1; then
    echo "'$user' exists"
else
    echo "'$user' is valid but does not exist"
    exit 1
fi
EOF
chmod +x check-user.sh
for u in ali root Bad_Name ab nobody-here; do ./check-user.sh "$u"; echo "  -> exit $?"; done

'ali' exists
  -> exit 0
'root' exists
  -> exit 0
'Bad_Name' is not a valid user name
  -> exit 2
'ab' is not a valid user name
  -> exit 2
'nobody-here' is valid but does not exist
  -> exit 1

دقت کن if id ... مستقیم یک دستور را می‌سنجد؛ > /dev/null 2>&1 هر دو خروجی (عادی و خطا) را دور می‌ریزد تا فقط کد خروج بماند. (ali کاربر فعلی لاب است و root همیشه هست؛ Bad_Name حرف بزرگ دارد و ab کوتاه است.)

آزمونک

⚡ بررسی سریع

در Bash، if دقیقاً چه چیزی را می‌سنجد؟

جواب درست: کد خروج دستوری که بعد از if می‌آید (۰ یعنی موفق ← then) — [[ ]] و [ ] هم دستورند و کد خروج ۰ یا ۱ می‌دهند. برای همین if grep -q ...; then هم کار می‌کند.

؟ آزمونک

نتیجه‌ی [[ 9 > 10 ]] چیست؟
چرا [[ $a==$b ]] (بدون فاصله) همیشه درست است؟
فرق اصلی [[ ]] با [ ] در متغیر بدون کوتیشن چیست؟
در [[ 1 -eq 1 ]] && false || echo "C"، آیا C چاپ می‌شود؟
کدام آزمون می‌گوید مسیر یک «فایل معمولی» است؟
grep -q الگو فایل وقتی فایل اصلاً وجود ندارد چه کد خروجی می‌دهد، و if چه می‌کند؟

جمع‌بندی

if دستور; then ... elif ...; then ... else ... fi: if یک دستور اجرا می‌کند و کد خروجش را می‌سنجد؛ ۰ یعنی «درست» (then)، هر عدد دیگر «غلط». با ! برعکس می‌شود.
[[ ]] (bash) و [ ] (POSIX) خودشان دستورند و کد ۰ یا ۱ می‌دهند. در اسکریپت bash همیشه [[ ]]؛ در [ ] متغیرها باید در کوتیشن باشند.
عدد: -eq -ne -lt -le -gt -ge یا (( )). رشته: == != -z -n و الگو و =~؛ < و > الفبایی‌اند و برای عدد غلط.
فایل: -e -f -d -L -s -r -w -x و -nt -ot.
ترکیب: && و || و ! داخل [[ ]] و بین دستورها؛ A && B || C معادل if/else نیست.
$? کد خروج آخرین دستور است و با هر دستور عوض می‌شود؛ فوراً بخوان یا مستقیم if دستور بنویس.
هر مسیر خروج اسکریپت را با کد خروج مناسب (exit 1، exit 2، …) تمام کن تا ابزارهای دیگر بفهمند چه شد.

برگه‌ی تقلب این درس

دستور	کاری که می‌کند
`if [[ -f file ]]; then ... fi`	اگر فایل معمولی است
`if ...; then ... elif ...; then ... else ... fi`	چند شاخه
`[[ $a -gt $b ]]`	عدد: -eq -ne -lt -le -gt -ge
`(( a > b ))`	مقایسه‌ی عدد با ریاضی
`[[ $s == "Ali" ]] [[ -z $s ]]`	رشته: برابر / خالی
`[[ $f == *.txt ]] [[ $d =~ ^[0-9]+$ ]]`	الگو / regex
`[[ -e p ]] [[ -d p ]] [[ -s p ]]`	وجود / پوشه / غیرخالی
`[[ -r p && -w p ]]`	ترکیب با && (و \|\| و !)
`mkdir -p d && cd d / cmd \|\| exit 1`	اگر موفق شد / اگر شکست خورد
`echo $?`	کد خروج آخرین دستور (۰ = موفق)
`if ! grep -q x file; then ...`	نفی یک دستور
`bash -n script.sh`	بررسی نحو پیش از اجرا

شرط‌ها

مسئله: اسکریپتی که فقط خط به خط می‌رود

تشبیه: دستور پخت شرط‌دار

if در Bash: کد خروج را می‌سنجد

مثال‌های عملی

مثال ۱: if یعنی «این دستور موفق شد؟»

مثال ۲: مقایسه‌ی عددها، [[ ]] و (( ))

مثال ۳: مقایسه‌ی رشته‌ها

مثال ۴: آزمون فایل و پوشه

مثال ۵: [[ ]] در برابر [ ]

مثال ۶: ترکیب شرط‌ها، &&، || و !

مثال ۷: اسکریپت واقعی، بکاپ با بررسی‌ها

مثال ۸: $? را فوراً بخوان

پشت پرده: if چطور کار می‌کند؟

جدول‌های مرجع

اشتباهات رایج

۱) فاصله‌ی لازم را نگذاشتن

۲) رشته‌ای مقایسه کردن عدد

۳) then یا fi را جا انداختن

۴) [ ] و متغیر بدون کوتیشن

۵) && و || به‌جای if/else

۶) خواندن $? بعد از دستور دیگر

۷) خطا را «پیدا نشد» فرض کردن

تمرین

آزمونک

جمع‌بندی

`if` در Bash: کد خروج را می‌سنجد

مثال ۱: `if` یعنی «این دستور موفق شد؟»

مثال ۲: مقایسه‌ی عددها، `[[ ]]` و `(( ))`

مثال ۵: `[[ ]]` در برابر `[ ]`

مثال ۶: ترکیب شرط‌ها، `&&`، `||` و `!`

مثال ۸: `$?` را فوراً بخوان

پشت پرده: `if` چطور کار می‌کند؟

۳) `then` یا `fi` را جا انداختن

۴) `[ ]` و متغیر بدون کوتیشن

۵) `&&` و `||` به‌جای `if/else`

۶) خواندن `$?` بعد از دستور دیگر