پورت‌ها و سرویس‌های شبکه

توی این درس یاد می‌گیری آدرس IP می‌گوید «کدام ماشین» و پورت می‌گوید «کدام برنامه‌ی روی آن ماشین». دو پروتکل اصلی TCP (اتصال‌محور و قابل‌اطمینان) و UDP (سریع و بدون اتصال) را می‌شناسی، پورت‌های معروف (۲۲ برای SSH، ۸۰ برای HTTP، ۴۴۳ برای HTTPS…) را می‌دانی، با ss -tulpn می‌بینی هر برنامه روی چه پورتی گوش می‌دهد (listen)، و با curl -I و nc -zv host 22 اتصال به یک سرویس را آزمایش می‌کنی. تمرین: پیدا می‌کنی کدام پروسه پورت ۲۲ را گرفته است.

مسئله: برنامه بالا آمده، ولی کار نمی‌کند

یک وب‌سرور را راه انداخته‌ای ولی از بیرون باز نمی‌شود. یا برنامه‌ات می‌گوید Address already in use. یا ssh وصل نمی‌شود. همه‌ی این‌ها یک ریشه دارند: پورت‌ها. باید بتوانی بپرسی: چه کسی روی این پورت گوش می‌دهد؟ روی کدام آدرس؟ و آیا من از بیرون می‌توانم به آن برسم؟

تشبیه: ساختمان و شماره‌ی واحد

IP آدرس یک ساختمان اداری است؛ پورت شماره‌ی واحد (اتاق) در آن. وب‌سرور در واحد ۸۰ می‌نشیند، ssh در واحد ۲۲ و دیتابیس در واحد ۵۴۳۲. برنامه‌ای که «گوش می‌دهد» مثل کارمندی است که پشت در یک واحد منتظر مراجعه‌کننده نشسته. هر واحد فقط یک کارمند دارد (دو برنامه نمی‌توانند یک پورت را بگیرند). و TCP مثل تماس تلفنی است (اول وصل می‌شوی، تضمین می‌کند حرفت کامل برسد) در حالی که UDP مثل کارت‌پستال است (می‌فرستی و می‌روی، بدون تضمین).

TCP برای چیزهایی که باید کامل و مرتب برسند (وب، ssh، دیتابیس) و UDP برای چیزهای سریع و کوچک یا زنده (DNS، ویدیوی زنده).

یک اتصال در شبکه را چهار چیز مشخص می‌کنند: IP و پورت کلاینت، IP و پورت سرور. مثلاً مرورگر تو از 203.0.113.5:51234 (پورت موقت و تصادفی) به 192.0.2.10:443 (پورت ثابت وب‌سرور) وصل می‌شود. سرور روی یک پورت ثابت و معروف منتظر می‌ماند و کلاینت‌ها از پورت‌های موقت (ephemeral) وصل می‌شوند. هر پورت یک عدد ۱۶ بیتی است: 0 تا 65535.

مثال‌های عملی

این درس را روی ماشین systemd‌دار آزمایشی (Ubuntu) اجرا کرده‌ام که در آن sshd و nginx واقعی نصب‌اند و من root هستم.

مثال ۱: پورت‌های معروف

عدد پورت قرارداد است و فهرست رسمی‌اش در /etc/services هست:

grep -E '^(ssh|telnet|smtp|domain|http|https|ntp|imaps|mysql|postgresql|redis)\s' /etc/services
echo "--- پرسیدن مستقیم (getent services):"
getent services 22/tcp
getent services 443/tcp
getent services 53/udp

ssh    22/tcp        # SSH Remote Login Protocol
telnet    23/tcp
smtp    25/tcp    mail
domain    53/tcp        # Domain Name Server
domain    53/udp
http    80/tcp    www    # WorldWideWeb HTTP
ntp    123/udp        # Network Time Protocol
https    443/tcp        # http protocol over TLS/SSL
https    443/udp        # HTTP/3
imaps    993/tcp        # IMAP over SSL
mysql    3306/tcp
postgresql  5432/tcp  postgres  # PostgreSQL Database
redis    6379/tcp
--- پرسیدن مستقیم (getent services):
ssh                   22/tcp
https                 443/tcp
domain                53/udp

پورت	پروتکل	سرویس
22	TCP	SSH (ورود امن به سرور)
53	TCP و UDP	DNS
80	TCP	HTTP (وب بدون رمزنگاری)
443	TCP	HTTPS (وب امن)
25 / 465 / 587	TCP	ایمیل (SMTP)
3306	TCP	MySQL / MariaDB
5432	TCP	PostgreSQL
6379	TCP	Redis
123	UDP	NTP (همگام‌سازی ساعت)

پورت‌های ۰ تا ۱۰۲۳ «پورت‌های ممتاز» هستند: در لینوکس فقط root (یا برنامه‌ای با اجازه‌ی ویژه) می‌تواند روی آن‌ها گوش بدهد؛ پورت‌های ۱۰۲۴ تا ۴۹۱۵۱ ثبت‌شده‌اند و بالاتر پورت‌های موقتِ کلاینت‌ها.

مثال ۲: `ss -tulpn`، چه کسی گوش می‌دهد؟

ss (socket statistics؛ جایگزین قدیمی netstat) سوکت‌ها را نشان می‌دهد. اولین حالت پرکاربردش را با ۵ فلگ می‌زنند: -t TCP، -u UDP، -l فقط سوکت‌های در حال گوش‌دادن، -p نام پروسه‌ی صاحب سوکت (برای دیدن پروسه‌های دیگران root لازم است)، -n عدد پورت به‌جای اسم (سریع‌تر و بدون DNS). اول وضع فعلی این سرور، بعد چند سرویس راه می‌اندازم تا چیز بیشتری برای دیدن باشد:

echo "--- قبل از راه‌اندازی سرویس‌ها:"
ss -tulpn

--- قبل از راه‌اندازی سرویس‌ها:
Netid State  Recv-Q Send-Q Local Address:Port Peer Address:PortProcess
tcp   LISTEN 0      4096         0.0.0.0:22        0.0.0.0:*    users:(("systemd",pid=1,fd=46))
tcp   LISTEN 0      4096            [::]:22           [::]:*    users:(("systemd",pid=1,fd=49))

فقط پورت ۲۲ باز است؛ ولی عجیب: صاحبش systemd است، نه sshd! در Ubuntu جدید، ssh با socket activation کار می‌کند: خود systemd (پروسه‌ی ۱) روی پورت ۲۲ گوش می‌دهد و فقط وقتی اولین اتصال برسد، sshd را بالا می‌آورد (درس بعد). حالا یک وب‌سرور واقعی (nginx)، دو وب‌سرور ساده‌ی پایتون (یکی فقط روی 127.0.0.1 و یکی روی همه‌ی آدرس‌ها) و یک سوکت UDP:

systemctl start nginx
python3 -m http.server 8098 --bind 127.0.0.1 > /dev/null 2>&1 &
python3 -m http.server 8099 --bind 0.0.0.0 > /dev/null 2>&1 &
python3 -c 'import socket, time; s = socket.socket(socket.AF_INET, socket.SOCK_DGRAM); s.bind(("0.0.0.0", 9999)); time.sleep(600)' &
sleep 1
ss -tulpn

Netid State  Recv-Q Send-Q Local Address:Port Peer Address:PortProcess
udp   UNCONN 0      0            0.0.0.0:9999      0.0.0.0:*    users:(("python3",pid=935,fd=3))
tcp   LISTEN 0      5          127.0.0.1:8098      0.0.0.0:*    users:(("python3",pid=933,fd=3))
tcp   LISTEN 0      5            0.0.0.0:8099      0.0.0.0:*    users:(("python3",pid=934,fd=3))
tcp   LISTEN 0      4096         0.0.0.0:22        0.0.0.0:*    users:(("systemd",pid=1,fd=46))
tcp   LISTEN 0      511          0.0.0.0:80        0.0.0.0:*    users:(("nginx",pid=931,fd=5),("nginx",pid=930,fd=5),("nginx",pid=929,fd=5))
tcp   LISTEN 0      4096            [::]:22           [::]:*    users:(("systemd",pid=1,fd=49))
tcp   LISTEN 0      511             [::]:80           [::]:*    users:(("nginx",pid=931,fd=6),("nginx",pid=930,fd=6),("nginx",pid=929,fd=6))

ستون‌ها:

ستون	معنی
`Netid`	پروتکل: `tcp` یا `udp`
`State`	`LISTEN` (TCP در حال گوش‌دادن) یا `UNCONN` (سوکت UDP که منتظر بسته است)
`Recv-Q` / `Send-Q`	صف‌های دریافت و ارسال (برای LISTEN: اندازه‌ی صف انتظار اتصال‌ها)
`Local Address:Port`	روی کدام آدرس و کدام پورت گوش می‌دهد
`Peer Address:Port`	طرف مقابل (برای LISTEN همیشه `*`)
`Process`	`users:(("نام",pid=...,fd=...))`: چه پروسه‌ای

Local Address بسیار مهم است (مثال ۳): 0.0.0.0:80 یعنی روی همه‌ی آدرس‌های IPv4 این ماشین، [::]:80 یعنی همه‌ی آدرس‌های IPv6، و 127.0.0.1:8098 یعنی فقط از خود همین ماشین. برای nginx چند ردیف users هست چون پروسه‌ی اصلی و کارگرها (worker) همه همان سوکت را دارند. برای فیلتر یک پورت از زبان فیلتر ss استفاده کن:

echo "--- فقط پورت 80:"
ss -tlnp 'sport = :80'
echo "--- خلاصه‌ی کل سوکت‌ها (ss -s، چهار خط اول):"
ss -s | head -4

--- فقط پورت 80:
State  Recv-Q Send-Q Local Address:Port Peer Address:PortProcess
LISTEN 0      511          0.0.0.0:80        0.0.0.0:*    users:(("nginx",pid=931,fd=5),("nginx",pid=930,fd=5),("nginx",pid=929,fd=5))
LISTEN 0      511             [::]:80           [::]:*    users:(("nginx",pid=931,fd=6),("nginx",pid=930,fd=6),("nginx",pid=929,fd=6))
--- خلاصه‌ی کل سوکت‌ها (ss -s، چهار خط اول):
Total: 55
TCP:   68 (estab 0, closed 62, orphaned 0, timewait 0)

Transport Total     IP        IPv6

مثال ۳: گوش‌دادن روی `127.0.0.1` در برابر `0.0.0.0`

آدرسی که یک سرویس روی آن گوش می‌دهد، تعیین می‌کند چه کسی می‌تواند به آن برسد: 127.0.0.1 فقط خود ماشین؛ 0.0.0.0 همه‌ی آدرس‌های ماشین، یعنی از بیرون هم. دو وب‌سرور نمونه‌ی بالا دقیقاً همین را نشان می‌دهند. از آدرس شبکه‌ی همین ماشین (نه 127.0.0.1) به هر دو وصل می‌شوم:

ip=$(hostname -I | awk '{print $1}')
echo "آدرس شبکه‌ی این ماشین: $ip"
echo "--- از طریق 127.0.0.1 به هر دو:"
curl -s -o /dev/null -w '8098 (فقط localhost): HTTP %{http_code}\n' http://127.0.0.1:8098
curl -s -o /dev/null -w '8099 (همه‌ی آدرس‌ها): HTTP %{http_code}\n' http://127.0.0.1:8099
echo "--- از طریق آدرس شبکه:"
curl -s -m 3 -o /dev/null http://$ip:8098 && echo "8098: پاسخ آمد" || echo "8098: اتصال رد شد"
curl -s -m 3 -o /dev/null http://$ip:8099 && echo "8099: پاسخ آمد" || echo "8099: اتصال رد شد"

آدرس شبکه‌ی این ماشین: 172.17.0.4
--- از طریق 127.0.0.1 به هر دو:
8098 (فقط localhost): HTTP 200
8099 (همه‌ی آدرس‌ها): HTTP 200
--- از طریق آدرس شبکه:
8098: اتصال رد شد
8099: پاسخ آمد

سرویسی که فقط به 127.0.0.1 bind شده، از بیرون غیرقابل‌دسترس است، حتی اگر فایروال باز باشد. این دقیقاً همان چیزی است که برای دیتابیس‌ها می‌خواهی (فقط برنامه‌ی روی همان ماشین به آن برسد) و برای وب‌سرور عمومی نمی‌خواهی. خطای رایج «سایت از بیرون باز نمی‌شود» اغلب همین 127.0.0.1 در تنظیمات است.

مثال ۴: `curl -I`، آزمایش یک سرویس HTTP

curl -I فقط سرآیندهای (headers) پاسخ HTTP را می‌گیرد (درخواست HEAD) و برای بررسی سلامت سریع یک وب‌سرور عالی است. (-s نوار پیشرفت را خاموش می‌کند.)

curl -sI http://localhost
echo "--- پورت بسته (نه nginx، نه هیچ برنامه‌ای روی 81):"
curl -sI http://localhost:81
echo "کد خروج curl: $?"

HTTP/1.1 200 OK
Server: nginx/1.24.0 (Ubuntu)
Date: Sat, 03 Oct 2026 21:57:18 GMT
Content-Type: text/html
Content-Length: 615
Last-Modified: Sat, 03 Oct 2026 12:33:24 GMT
Connection: keep-alive
ETag: "6ac0f614-267"
Accept-Ranges: bytes

--- پورت بسته (نه nginx، نه هیچ برنامه‌ای روی 81):
کد خروج curl: 7

خط اول HTTP/1.1 200 OK یعنی درخواست موفق بود (کدهای ۲xx موفق، ۳xx ریدایرکت، ۴xx خطای کلاینت مثل 404، ۵xx خطای سرور). Server: نرم‌افزار و Content-Type نوع محتوا است. برای پورتی که کسی گوش نمی‌دهد، curl چیزی چاپ نکرد و با کد خروج ۷ (Couldn’t connect) تمام شد. فقط کد وضعیت را هم می‌شود گرفت:

echo "کد HTTP: $(curl -s -o /dev/null -w '%{http_code}' http://localhost)"
echo "--- با -v مراحل اتصال TCP را هم ببین (چند خط اول):"
curl -sv -o /dev/null http://localhost 2>&1 | grep -E '^(\*   Trying|\* Connected|> GET|< HTTP)'

کد HTTP: 200
--- با -v مراحل اتصال TCP را هم ببین (چند خط اول):
*   Trying [::1]:80...
* Connected to localhost (::1) port 80
> GET / HTTP/1.1
< HTTP/1.1 200 OK

مثال ۵: `nc -zv`، آیا این پورت باز است؟

nc (netcat) برای آزمایش اتصال TCP ساده‌ترین ابزار است. -z یعنی فقط وصل شو و بدون فرستادن داده ببند (اسکن)، -v یعنی گزارش بده، و -w 2 حداکثر دو ثانیه صبر کن. من 127.0.0.1 را صریح می‌نویسم تا IPv6 قاطی نشود (-4 هم همین است):

echo "--- پورت 22 (ssh، باز):"
nc -zv 127.0.0.1 22
echo "--- پورت 80 (nginx، باز):"
nc -zv 127.0.0.1 80
echo "--- پورت 81 (کسی گوش نمی‌دهد):"
nc -zv 127.0.0.1 81
echo "--- یک بازه (-z روی چند پورت، با -w 1):"
nc -zv -w 1 127.0.0.1 78-82 2>&1

--- پورت 22 (ssh، باز):
Connection to 127.0.0.1 22 port [tcp/ssh] succeeded!
--- پورت 80 (nginx، باز):
Connection to 127.0.0.1 80 port [tcp/http] succeeded!
--- پورت 81 (کسی گوش نمی‌دهد):
nc: connect to 127.0.0.1 port 81 (tcp) failed: Connection refused
--- یک بازه (-z روی چند پورت، با -w 1):
nc: connect to 127.0.0.1 port 78 (tcp) failed: Connection refused
nc: connect to 127.0.0.1 port 79 (tcp) failed: Connection refused
Connection to 127.0.0.1 80 port [tcp/http] succeeded!
nc: connect to 127.0.0.1 port 81 (tcp) failed: Connection refused
nc: connect to 127.0.0.1 port 82 (tcp) failed: Connection refused

دو خروجی ممکن: succeeded! یعنی اتصال TCP برقرار شد (یک برنامه آنجا گوش می‌دهد) و Connection refused یعنی ماشین جواب داد ولی هیچ برنامه‌ای روی آن پورت گوش نمی‌دهد. و nc -zv روی ماشین دیگر هم همین‌طور کار می‌کند (nc -zv example.com 443)؛ تنها ابزار تو برای جواب «از این ماشین به آن پورت راه دارم؟».

⚡ بررسی سریع

nc -zv host 80 نوشت «Connection refused». یعنی…

جواب درست: ماشین جواب داد ولی هیچ برنامه‌ای روی آن پورت گوش نمی‌دهد — refused یعنی یک RST فوری برگشته: ماشین زنده است و پورت بسته. اگر فایروال بسته بود (DROP) به‌جای آن timeout می‌دیدی (مثال ۶).

مثال ۶: «refused» یا «timed out»؟

وقتی اتصال نمی‌گیرد، متن خطا علت را نشان می‌دهد: Connection refused یعنی ماشین رسید و گفت «اینجا کسی نیست» (پورت بسته)؛ ولی timed out یعنی هیچ جوابی نیامد: بسته‌ها در راه یا در خود ماشین دور ریخته می‌شوند (فایروال، مسیر نادرست). با یک قانون فایروال (iptables، درس فایروال) روی پورت ۸۰۹۹ می‌بینیم:

echo "--- پورت 8099 بدون فایروال:"
nc -zv -w 2 127.0.0.1 8099
iptables -A INPUT -p tcp --dport 8099 -j DROP
echo "--- بعد از قانون DROP (بسته‌ها بی‌صدا دور ریخته می‌شوند):"
nc -zv -w 2 127.0.0.1 8099
iptables -D INPUT -p tcp --dport 8099 -j DROP
echo "--- بعد از برداشتن قانون:"
nc -zv -w 2 127.0.0.1 8099
echo "--- و پورتی که اصلاً برنامه‌ای ندارد (8097):"
nc -zv -w 2 127.0.0.1 8097

--- پورت 8099 بدون فایروال:
Connection to 127.0.0.1 8099 port [tcp/*] succeeded!
--- بعد از قانون DROP (بسته‌ها بی‌صدا دور ریخته می‌شوند):
nc: connect to 127.0.0.1 port 8099 (tcp) timed out: Operation now in progress
--- بعد از برداشتن قانون:
Connection to 127.0.0.1 8099 port [tcp/*] succeeded!
--- و پورتی که اصلاً برنامه‌ای ندارد (8097):
nc: connect to 127.0.0.1 port 8097 (tcp) failed: Connection refused

نتیجه	معنی	معمولاً کجا را بگرد
`succeeded`	سرویس گوش می‌دهد و مسیر باز است
`Connection refused`	ماشین رسید، پورت بسته (برنامه‌ای گوش نمی‌دهد)	سرویس بالا نیست؟ پورت دیگری است؟
`timed out`	هیچ جوابی نیامد	فایروال (روی سرور یا بین راه)، مسیر، ماشین خاموش
`No route to host` / `Network is unreachable`	مسیر پیدا نشد	شبکه، gateway

مثال ۷: چه کسی پورت را گرفته؟ (تمرین اصلی)

وقتی Address already in use می‌بینی، باید صاحب پورت را پیدا کنی. سه ابزار: ss -tlnp، lsof -i و fuser. همین الآن پورت ۲۲ را بپرس:

echo "--- ss:"
ss -tlnp 'sport = :22'
echo "--- lsof -i :22:"
lsof -i :22
echo "--- fuser (فقط PID ها):"
fuser 22/tcp

--- ss:
State  Recv-Q Send-Q Local Address:Port Peer Address:PortProcess
LISTEN 0      4096         0.0.0.0:22        0.0.0.0:*    users:(("sshd",pid=965,fd=3),("systemd",pid=1,fd=46))
LISTEN 0      4096            [::]:22           [::]:*    users:(("sshd",pid=965,fd=4),("systemd",pid=1,fd=49))
--- lsof -i :22:
COMMAND PID USER   FD   TYPE  DEVICE SIZE/OFF NODE NAME
systemd   1 root   46u  IPv4 3265877      0t0  TCP *:ssh (LISTEN)
systemd   1 root   49u  IPv6 3264996      0t0  TCP *:ssh (LISTEN)
sshd    965 root    3u  IPv4 3265877      0t0  TCP *:ssh (LISTEN)
sshd    965 root    4u  IPv6 3264996      0t0  TCP *:ssh (LISTEN)
--- fuser (فقط PID ها):
22/tcp:                  1   965

می‌بینی چه کسی پورت ۲۲ را گرفته: systemd (PID 1) به‌خاطر socket activation. بیا یک اتصال بزنیم تا sshd هم بیاید و دوباره بپرسیم:

nc -z 127.0.0.1 22
sleep 1
ss -tlnp 'sport = :22'
echo "--- sshd حالا هم کار می‌کند:"
systemctl is-active ssh.service
ps -eo pid,comm | grep -w sshd | head -2

Connection to 127.0.0.1 22 port [tcp/ssh] succeeded!
State  Recv-Q Send-Q Local Address:Port Peer Address:PortProcess
LISTEN 0      4096         0.0.0.0:22        0.0.0.0:*    users:(("sshd",pid=965,fd=3),("systemd",pid=1,fd=46))
LISTEN 0      4096            [::]:22           [::]:*    users:(("sshd",pid=965,fd=4),("systemd",pid=1,fd=49))
--- sshd حالا هم کار می‌کند:
active
    965 sshd

بعد از اولین اتصال، sshd راه افتاد و همان سوکت را از systemd گرفت؛ حالا هر دو در ستون Process هستند. حالا خطای معروف را بسازیم: دوباره روی پورتی که پر است گوش بده:

python3 -m http.server 8099 2>&1 | tail -2
echo "--- پیدا کردن صاحب پورت:"
ss -tlnp 'sport = :8099'

    self.socket.bind(self.server_address)
OSError: [Errno 98] Address already in use
--- پیدا کردن صاحب پورت:
State  Recv-Q Send-Q Local Address:Port Peer Address:PortProcess
LISTEN 0      5            0.0.0.0:8099      0.0.0.0:*    users:(("python3",pid=934,fd=3))

OSError: [Errno 98] Address already in use: همین خطا را nginx هم می‌دهد (bind() ... failed (98: Address already in use)). با ss -tlnp صاحب پورت (اینجا وب‌سرور پایتون دیگر ما با PID مشخص) را پیدا می‌کنی؛ بعد یا او را متوقف می‌کنی (kill PID)، یا سرویس خودت را روی پورت دیگری می‌گذاری.

مثال ۸: اتصال‌های برقرارشده

ss -tln فقط گوش‌دهنده‌ها را نشان می‌داد. اتصال‌های در جریان (ESTAB) را بدون -l می‌بینی. با nc یک اتصال می‌سازم و چند ثانیه باز نگه می‌دارم:

nc -l 9100 > /dev/null &
server=$!
sleep 1
( sleep 4 | nc -N 127.0.0.1 9100 ) &
client=$!
sleep 1
echo "--- اتصال‌های ESTABLISHED روی پورت 9100 (هر اتصال دو سر دارد):"
ss -tn state established '( sport = :9100 or dport = :9100 )'
wait $server $client

--- اتصال‌های ESTABLISHED روی پورت 9100 (هر اتصال دو سر دارد):
Recv-Q Send-Q Local Address:Port  Peer Address:Port Process
0      0          127.0.0.1:43044    127.0.0.1:9100
0      0          127.0.0.1:9100     127.0.0.1:43044

هر اتصال دو ردیف دارد (یکی از دید سرور، یکی از دید کلاینت): 127.0.0.1:9100 ↔ 127.0.0.1:پورت-موقت. پورت کلاینت (عددی مثل ۴۰۰۰۰) را سیستم تصادفی از بازه‌ی پورت‌های موقت می‌دهد. وضعیت‌های مهم TCP:

وضعیت	معنی
`LISTEN`	سرور منتظر اتصال است
`ESTAB`	اتصال برقرار و فعال
`SYN-SENT`	کلاینت درخواست اتصال فرستاده و منتظر جواب است (اگر ماندگار شود: سرور/فایروال جواب نمی‌دهد)
`TIME-WAIT`	اتصال بسته شده و سیستم چند ثانیه آن را نگه می‌دارد (عادی)
`CLOSE-WAIT`	طرف مقابل بسته ولی برنامه‌ی ما هنوز سوکت را نبسته (اگر زیاد شد: باگ برنامه)

پشت پرده: سوکت چیست؟

برنامه‌ها از طریق سوکت (socket) با شبکه حرف می‌زنند: یک «پریز» داخل هسته که آدرس و پورتی دارد. سرور یک سوکت می‌سازد، با bind() آن را به یک آدرس و پورت می‌بندد، با listen() شروع به گوش‌دادن می‌کند و با accept() اتصال‌ها را می‌پذیرد. کلاینت با connect() وصل می‌شود. پیام‌های خطای این درس همان‌ها هستند: Address already in use از bind()، و Connection refused از connect(). ss اطلاعاتش را از هسته می‌خواند (فایل‌های /proc/net/tcp و مشابه):

echo "--- بازه‌ی پورت‌های موقت کلاینت:"
cat /proc/sys/net/ipv4/ip_local_port_range
echo "--- اولین پورتی که کاربر عادی می‌تواند bind کند:"
sysctl net.ipv4.ip_unprivileged_port_start
echo "--- سه خط اول /proc/net/tcp (سوکت‌های TCP خام؛ پورت‌ها هگزادسیمال‌اند):"
head -3 /proc/net/tcp | cut -c1-90

--- بازه‌ی پورت‌های موقت کلاینت:
32768  60999
--- اولین پورتی که کاربر عادی می‌تواند bind کند:
net.ipv4.ip_unprivileged_port_start = 1024
--- سه خط اول /proc/net/tcp (سوکت‌های TCP خام؛ پورت‌ها هگزادسیمال‌اند):
  sl  local_address rem_address   st tx_queue rx_queue tr tm->when retrnsmt   uid  timeout
   0: 0100007F:1FA2 00000000:0000 0A 00000000:00000000 00:00000000 00000000     0        0
   1: 00000000:1FA3 00000000:0000 0A 00000000:00000000 00:00000000 00000000     0        0

در فایل خام، 0100007F:1FA2 یعنی 127.0.0.1:8098 (آدرس به‌صورت هگزا و برعکس، 1FA2 هگزای ۸۱۹۴ است؛ پورت واقعی همان است که ss برایت ترجمه می‌کند). و چون «پورت‌های زیر ۱۰۲۴ ممتازند»، کاربر عادی روی آن‌ها گوش نمی‌دهد:

su - ali -c 'python3 -m http.server 81 2>&1 | tail -1'
echo "--- کاربر عادی با ss -p، نام پروسه‌ی سوکت‌های root را نمی‌بیند:"
su - ali -c 'ss -tlnp | head -4'

PermissionError: [Errno 13] Permission denied
--- کاربر عادی با ss -p، نام پروسه‌ی سوکت‌های root را نمی‌بیند:
State  Recv-Q Send-Q Local Address:Port Peer Address:PortProcess
LISTEN 0      5          127.0.0.1:8098      0.0.0.0:*
LISTEN 0      5            0.0.0.0:8099      0.0.0.0:*
LISTEN 0      4096         0.0.0.0:22        0.0.0.0:*

PermissionError: Permission denied: برای همین سرویس‌هایی مثل nginx ابتدا (به‌عنوان root) به پورت ۸۰ گوش می‌دهند و بعد دسترسی کارگرها را پایین می‌آورند. و ستون Process برای ali خالی است: ss -p برای دیدن پروسه‌های دیگران sudo لازم دارد.

جدول‌های مرجع

دستور	کار
`ss -tulpn`	همه‌ی گوش‌دهنده‌ها (TCP و UDP) با پروسه، عددی
`ss -tlnp 'sport = :22'`	فقط یک پورت
`ss -tn` / `ss -tn state established`	اتصال‌های برقرار
`ss -s`	خلاصه‌ی آمار
`lsof -i :80`	چه کسی پورت ۸۰ را دارد
`fuser 80/tcp`	PID های پورت
`curl -I آدرس` / `curl -sI آدرس`	فقط سرآیندهای HTTP
`curl -s -o /dev/null -w '%{http_code}' آدرس`	فقط کد وضعیت
`nc -zv host 22`	آزمایش پورت TCP
`nc -zv -w 2 host 20-25`	آزمایش بازه‌ی پورت‌ها
`getent services 22/tcp`	اسم سرویس یک پورت

فلگ `ss`	معنی
`-t` / `-u`	TCP / UDP
`-l`	فقط در حال گوش‌دادن
`-p`	نام پروسه (دیدن پروسه‌های دیگران: sudo)
`-n`	عددی (بدون DNS و بدون اسم سرویس)
`-a`	همه (شامل گوش‌دهنده‌ها و برقرارشده‌ها)

اشتباهات رایج

۱) سرویس فقط روی `127.0.0.1` گوش می‌دهد

مثال ۳. علامتش: از خود سرور کار می‌کند، از بیرون نه، و ss -tln آدرس 127.0.0.1:پورت را نشان می‌دهد. راه‌حل: در تنظیمات سرویس آدرس 0.0.0.0 (یا IP مشخص) را بگذار؛ برای دیتابیس‌ها برعکس: عمداً روی 127.0.0.1 بماند.

۲) `Address already in use`

مثال ۷: دو برنامه یک پورت را نمی‌گیرند. راه‌حل: ss -tlnp 'sport = :پورت' برای پیدا کردن صاحب، بعد متوقف کردنش یا عوض کردن پورت.

۳) فایروال را با «پورت بسته» اشتباه گرفتن

مثال ۶: refused (برنامه نیست) در برابر timed out (بسته‌ها دور ریخته می‌شوند). راه‌حل: اول از روی خود سرور با nc -zv 127.0.0.1 پورت بزن؛ اگر آنجا succeeded شد ولی از بیرون timed out، فایروال یا مسیر است؛ اگر آنجا هم refused بود، سرویس را بررسی کن.

۴) `ss` بدون `sudo` و ستون خالی

su - ali -c 'ss -tlnp | cat' | head -3

State  Recv-Q Send-Q Local Address:Port Peer Address:PortProcess
LISTEN 0      5          127.0.0.1:8098      0.0.0.0:*
LISTEN 0      5            0.0.0.0:8099      0.0.0.0:*

برای سوکت‌های دیگران ستون Process خالی می‌ماند. راه‌حل: sudo ss -tulpn.

۵) گوش‌دادن روی پورت زیر ۱۰۲۴ با کاربر عادی

مثال «پشت پرده»: Permission denied. راه‌حل: پورت بالاتر (مثل ۸۰۸۰) با یک reverse proxy روی ۸۰ و ۴۴۳، یا اجرا به‌عنوان root برای bind اولیه (روش nginx).

۶) UDP را با `nc -z` آزمایش‌کردن

UDP اتصال ندارد، پس «succeeded» برای UDP فقط یعنی «خطایی برنگشت»، نه «برنامه‌ای آنجاست». برای UDP بهتر است ابزار خود آن سرویس (مثل dig @سرور برای DNS) را آزمایش کنی.

تمرین

✎ تمرینآسان

بگو کدام پروسه روی پورت ۸۰ گوش می‌دهد (با ss). (nginx در مثال ۲ راه افتاد.)

دیدن جواب

ss -tlnp 'sport = :80' | awk 'NR>1 {print $4, $6}' | cut -c1-70

0.0.0.0:80 users:(("nginx",pid=931,fd=5),("nginx",pid=930,fd=5),("ngin
[::]:80 users:(("nginx",pid=931,fd=6),("nginx",pid=930,fd=6),("nginx",

✎ تمرینمتوسط

تمرین اصلی: پیدا کن کدام پروسه پورت ۲۲ را گرفته است. با دو ابزار (ss -tlnp و lsof -i) صاحب پورت ۲۲ را پیدا کن و بگو چرا اسم آن sshd نیست (راهنمایی: مثال ۲ و ۷).

دیدن جواب

ss -tlnp 'sport = :22' | awk 'NR>1 {print $4, $6}'
lsof -i :22 | awk 'NR>1 {print $1, $2, $9}'

0.0.0.0:22 users:(("sshd",pid=965,fd=3),("systemd",pid=1,fd=46))
[::]:22 users:(("sshd",pid=965,fd=4),("systemd",pid=1,fd=49))
systemd 1 *:ssh
systemd 1 *:ssh
sshd 965 *:ssh
sshd 965 *:ssh

پورت ۲۲ را systemd (PID 1) نگه می‌دارد و (چون در مثال ۷ یک اتصال زدیم) sshd هم همان سوکت را دارد. سرویس ssh با socket activation کار می‌کند: systemd (از طریق ssh.socket) پورت را از ابتدا نگه می‌دارد و فقط با اولین اتصال sshd را بالا می‌آورد و همان سوکت را به او هم می‌دهد؛ برای همین قبل از اولین اتصال فقط systemd را می‌بینی.

✎ تمرینسخت

یک «پورت‌چکر» کوچک بنویس: برای فهرستی از پورت‌ها (22 80 443 8099 9999) روی 127.0.0.1 با nc -z -w 1 بررسی کن باز است یا بسته، و اسم سرویس آن را با getent services چاپ کن (برای پورت‌هایی که اسم ندارند «نامشخص»).

دیدن جواب

for p in 22 80 443 8099 9999; do
  name=$(getent services $p/tcp | awk '{print $1}')
  if nc -z -w 1 127.0.0.1 $p 2>/dev/null; then st="باز"; else st="بسته"; fi
  echo "پورت $p (${name:-نامشخص}): $st"
done

پورت 22 (ssh): باز
پورت 80 (http): باز
پورت 443 (https): بسته
پورت 8099 (نامشخص): باز
پورت 9999 (نامشخص): بسته

(پورت ۹۹۹۹ در این ماشین فقط UDP است؛ برای TCP بسته نشان داده می‌شود.)

آزمونک

؟ آزمونک

تفاوت اصلی TCP و UDP؟
ss -tulpn چه نشان می‌دهد؟
سرویسی روی 127.0.0.1:5432 گوش می‌دهد. از ماشین دیگر می‌شود به آن وصل شد؟
nc -zv host 80 نتیجه می‌دهد «Connection refused». یعنی…
برنامه‌ات خطای «Address already in use» می‌دهد. اول چه می‌زنی؟
curl -I http://localhost چه می‌کند؟

جمع‌بندی

پورت عدد ۱۶ بیتی که مشخص می‌کند کدام برنامه؛ معروف‌ها: 22 ssh، 80 http، 443 https، 53 dns، 5432 postgres. هر اتصال = IP و پورت دو طرف. TCP قابل‌اطمینان، UDP سریع.
ss -tulpn: چه کسی روی چه پورتی و چه آدرسی گوش می‌دهد؛ ss -tlnp 'sport = :22' برای یک پورت؛ lsof -i :پورت و fuser. دیدن پروسه‌ها به sudo نیاز دارد.
آدرس گوش‌دادن: 127.0.0.1 فقط خود ماشین، 0.0.0.0 (و [::]) همه‌ی آدرس‌ها.
آزمایش اتصال: curl -I برای HTTP، nc -zv host پورت برای هر پورت TCP.
refused = ماشین زنده، پورت بسته؛ timed out = جوابی نیامد (فایروال/مسیر).
Address already in use: صاحب پورت را با ss پیدا کن. پورت‌های زیر ۱۰۲۴ برای کاربر عادی Permission denied می‌دهند. ssh در Ubuntu جدید با socket activation است.

برگه‌ی تقلب این درس

دستور	کاری که می‌کند
`ss -tulpn`	همه‌ی گوش‌دهنده‌ها با پروسه (sudo برای همه)
`ss -tlnp 'sport = :22'`	چه کسی پورت ۲۲ را دارد
`ss -tn state established`	اتصال‌های برقرار
`lsof -i :80 / fuser 80/tcp`	صاحب پورت
`curl -sI http://host`	سرآیندهای HTTP
`curl -s -o /dev/null -w '%{http_code}' URL`	فقط کد وضعیت
`nc -zv -w 2 host 22`	آیا پورت TCP باز است؟
`nc -zv -w 1 host 20-25`	یک بازه
`getent services 443/tcp`	اسم سرویس یک پورت
`cat /etc/services`	فهرست پورت‌های معروف

پورت‌ها و سرویس‌های شبکه

مسئله: برنامه بالا آمده، ولی کار نمی‌کند

تشبیه: ساختمان و شماره‌ی واحد

مثال‌های عملی

مثال ۱: پورت‌های معروف

مثال ۲: ss -tulpn، چه کسی گوش می‌دهد؟

مثال ۳: گوش‌دادن روی 127.0.0.1 در برابر 0.0.0.0

مثال ۴: curl -I، آزمایش یک سرویس HTTP

مثال ۵: nc -zv، آیا این پورت باز است؟

مثال ۶: «refused» یا «timed out»؟

مثال ۷: چه کسی پورت را گرفته؟ (تمرین اصلی)

مثال ۸: اتصال‌های برقرارشده

پشت پرده: سوکت چیست؟

جدول‌های مرجع

اشتباهات رایج

۱) سرویس فقط روی 127.0.0.1 گوش می‌دهد

۲) Address already in use

۳) فایروال را با «پورت بسته» اشتباه گرفتن

۴) ss بدون sudo و ستون خالی

۵) گوش‌دادن روی پورت زیر ۱۰۲۴ با کاربر عادی

۶) UDP را با nc -z آزمایش‌کردن

تمرین

آزمونک

جمع‌بندی

مثال ۲: `ss -tulpn`، چه کسی گوش می‌دهد؟

مثال ۳: گوش‌دادن روی `127.0.0.1` در برابر `0.0.0.0`

مثال ۴: `curl -I`، آزمایش یک سرویس HTTP

مثال ۵: `nc -zv`، آیا این پورت باز است؟

۱) سرویس فقط روی `127.0.0.1` گوش می‌دهد

۲) `Address already in use`

۴) `ss` بدون `sudo` و ستون خالی

۶) UDP را با `nc -z` آزمایش‌کردن