حرکت بین پوشه‌ها

توی این درس یاد می‌گیری در درخت پوشه‌های لینوکس مثل یک نقشه‌خوان باتجربه حرکت کنی. با pwd می‌فهمی کجایی، با cd جابه‌جا می‌شوی، تفاوت مسیر مطلق (از / شروع می‌شود) و مسیر نسبی (از جایی که هستی) را می‌شناسی، علامت‌های ~ (خانه)، . (همین‌جا) و .. (یک پوشه بالاتر) را به کار می‌بری، فایل‌های مخفی را می‌بینی، خروجی ls -la و ls -lh را ستون‌به‌ستون می‌خوانی و با cd - بین دو پوشه می‌پری.

مسئله: «من الآن کجا هستم؟»

در محیط گرافیکی همیشه پنجره‌ی پوشه را جلوی چشمت داری. در ترمینال هیچ‌کدام نیست: فقط یک خط فرمان و یک «جای فعلی» نامرئی. اگر ندانی کجایی، دستور rm یا cp می‌تواند روی جای اشتباه اجرا شود. پس اولین مهارت لینوکس این است: همیشه بدانی کجایی و بتوانی به هر جایی بروی.

◆سناریوی واقعی

فرض کن توی شرکت، روی سرور باید فایل تنظیمات پروژه‌ی api را ویرایش کنی که در /srv/projects/api/config است. بعد باید لاگ‌ها را در /var/log/nginx ببینی و بعد برگردی به همان پوشه‌ی تنظیمات. کسی که مسیر مطلق و نسبی و cd - را بلد است، این رفت‌وآمد را با چند ضربه‌ی کلید انجام می‌دهد؛ کسی که بلد نیست هر بار مسیر کامل را تایپ می‌کند یا گم می‌شود.

تشبیه: نشانی دادن در شهر

نشانی مطلق مثل آدرس کامل پستی است: «تهران، خیابان آزادی، پلاک ۱۰». از هر کجا بخوانی همان‌جا می‌رسی. نشانی نسبی مثل «دو تا کوچه پایین‌تر، دست راست» است: فقط از جای فعلی‌ات معنی دارد. اولی همیشه کار می‌کند ولی طولانی است؛ دومی کوتاه است ولی به جای فعلی بستگی دارد.

درختی که در این درس با آن کار می‌کنیم. مسیر مطلق همیشه از / شروع می‌شود؛ مسیر نسبی از پوشه‌ای که در آن هستی.

مثال‌های عملی

برای تمرین حرکت، یک درخت کوچک می‌سازیم. (دستور mkdir -p که پوشه‌ها را یکجا می‌سازد در درس بعد کامل می‌آید؛ فعلاً فقط اجرایش کن.)

mkdir -p projects/web/css projects/web/js projects/api/v1 docs
echo "ساخته شد:"
ls

خروجی

ساخته شد:
docs
projects

مثال ۱: من کجا هستم؟ pwd

pwd (print working directory) پوشه‌ی کاری فعلی را چاپ می‌کند: همان «جای فعلی».

pwd
echo "پوشه‌ی خانه‌ی من: $HOME"

خروجی

/home/ali
پوشه‌ی خانه‌ی من: /home/ali

هر پروسه‌ی shell در هر لحظه فقط در یک پوشه است. pwd همیشه مسیر مطلق (کامل) را می‌دهد. ترمینال‌ها معمولاً بیشتر مواقع (در پرامپت) هم همین را نشان می‌دهند (ali@pc:~/projects$).

مثال ۲: جابه‌جایی با cd

cd (change directory) پوشه‌ی کاری را عوض می‌کند. بدون خروجی است؛ اگر موفق شود چیزی نمی‌گوید:

cd /var/log
pwd
cd /
pwd
cd
pwd

خروجی

/var/log
/
/home/ali

سه نکته: ۱) cd /var/log با مسیر مطلق رفت. ۲) cd / به ریشه رفت. ۳) cd بدون argument به پوشه‌ی خانه برمی‌گردد (کوتاه‌ترین راه خانه رفتن).

مثال ۳: مسیر مطلق و نسبی

اگر مسیر با / شروع شود مطلق است؛ در غیر این صورت نسبی (نسبت به پوشه‌ی فعلی):

cd /usr
pwd
cd share        # نسبی: از /usr، پوشه‌ی share
pwd
cd /usr/share   # مطلق: همان مقصد
pwd

خروجی

/usr
/usr/share
/usr/share

نوع	شروع می‌شود با	مثال	به جای فعلی بستگی دارد؟
مطلق	/	/usr/share	نه
نسبی	هر چیز دیگر	share، ../log	بله
نسبت به خانه	~	~/projects	نه (از خانه)

قاعده‌ی عملی: در دستورهای تایپی کوتاه از نسبی استفاده کن؛ در اسکریپت‌ها و تنظیمات که از هر جایی ممکن است اجرا شوند، مطلق.

مثال ۴: ~ و . و ..

سه علامت ویژه‌ی مسیر:

علامت	معنی
~	پوشه‌ی خانه‌ی کاربر فعلی (/home/ali)
.	همین پوشه‌ی فعلی
..	یک پوشه بالاتر (والد)

cd ~/projects/web/css
pwd
cd ..
echo "بعد از cd ..  →  $(pwd)"
cd ../..
echo "بعد از cd ../..  →  $(pwd)"
cd ~/projects/web/css
cd ../js
echo "به پوشه‌ی هم‌سطح (../js)  →  $(pwd)"
cd ../../api/v1
echo "از web/js به api/v1 (../../api/v1)  →  $(pwd)"

خروجی

/home/ali/projects/web/css
بعد از cd ..  →  /home/ali/projects/web
بعد از cd ../..  →  /home/ali
به پوشه‌ی هم‌سطح (../js)  →  /home/ali/projects/web/js
از web/js به api/v1 (../../api/v1)  →  /home/ali/projects/api/v1

.. را می‌شود پشت هم زنجیر کرد (../.. دو سطح بالا). و . بیشتر موقع اجرای برنامه‌ی همین پوشه کاربرد دارد (./script.sh) و وقتی می‌خواهی بگویی «همین‌جا» (مثل cp file .).

⚡ بررسی سریع

اگر در /home/ali/projects/web/css هستی، با کدام دستور به /home/ali/projects/api می‌رسی؟

cd ../apicd ../../apicd apicd ~/api

مثال ۵: میانبر cd - و ~

cd - به پوشه‌ی قبلی برمی‌گردد (و مسیرش را چاپ می‌کند). برای جابه‌جایی بین دو جای دور از هم ایده‌آل است:

cd /var/log
cd ~
echo "الان در: $(pwd)"
cd -
echo "بعد از cd - برگشتم به: $(pwd)"
cd -
echo "دوباره cd -  →  $(pwd)"

خروجی

الان در: /home/ali
/var/log
بعد از cd - برگشتم به: /var/log
/home/ali
دوباره cd -  →  /home/ali

shell پوشه‌ی قبلی را در متغیر $OLDPWD نگه می‌دارد:

cd /etc; cd /usr
echo "الان: $PWD | قبلی: $OLDPWD"

خروجی

الان: /usr | قبلی: /etc

بنابراین cd - همان cd "$OLDPWD" است. این همان راه‌حل تمرین درس است: از /var/log به خانه بروی و برگردی فقط با دو دستور: cd و cd -.

مثال ۶: خواندن ls -l

ls به‌تنهایی فقط اسم‌ها را می‌دهد. -l (long) اطلاعات کامل می‌دهد:

cd ~/projects
echo "hello" > web/index.txt
ls -l
echo "--- در پوشه‌ی web:"
ls -l web

خروجی

total 8
drwxr-xr-x 3 ali ali 4096 Oct  3 19:58 api
drwxr-xr-x 4 ali ali 4096 Oct  3 19:58 web
--- در پوشه‌ی web:
total 12
drwxr-xr-x 2 ali ali 4096 Oct  3 19:58 css
-rw-r--r-- 1 ali ali    6 Oct  3 19:58 index.txt
drwxr-xr-x 2 ali ali 4096 Oct  3 19:58 js

هر خط چند ستون دارد (توضیح کامل دسترسی‌ها در درس دسترسی‌ها):

ستون	مثال	معنی
۱	drwxr-xr-x	نوع و دسترسی؛ d پوشه، - فایل، l لینک
۲	4	تعداد لینک‌ها (برای پوشه‌ها: تعداد زیرپوشه‌ها + ۲)
۳	ali	مالک
۴	ali	گروه
۵	4096	حجم به بایت
۶	Oct 3 19:48	زمان آخرین تغییر
۷	api	نام

برای حجم خوانا از -h (human-readable) استفاده کن:

head -c 1500000 /dev/zero > big.bin
head -c 3000 /dev/zero > mid.bin
ls -l *.bin
echo "--- با -h:"
ls -lh *.bin

خروجی

-rw-r--r-- 1 ali ali 1500000 Oct  3 19:58 big.bin
-rw-r--r-- 1 ali ali    3000 Oct  3 19:58 mid.bin
--- با -h:
-rw-r--r-- 1 ali ali 1.5M Oct  3 19:58 big.bin
-rw-r--r-- 1 ali ali 3.0K Oct  3 19:58 mid.bin

به‌جای ۱۵۰۰۰۰۰ بایت، 1.5M می‌بینی. -lh همان -l -h است. و برای دیدن خود پوشه (نه محتوایش) از -d استفاده کن: ls -ld /var/log.

مثال ۷: فایل‌های مخفی

فایل یا پوشه‌ای که اسمش با . شروع شود مخفی است و ls معمولی نشانش نمی‌دهد (برای تنظیمات و فایل‌های داخلی):

cd ~
touch .secret-note
ls
echo "--- با -a (همه):"
ls -a
echo "--- با -A (همه بجز . و ..):"
ls -A
echo "--- با -la (بلند و همه):"
ls -la | head -8

خروجی

big.bin
docs
mid.bin
projects
--- با -a (همه):
.
..
.bash_logout
.bashrc
.profile
.secret-note
big.bin
docs
mid.bin
projects
--- با -A (همه بجز . و ..):
.bash_logout
.bashrc
.profile
.secret-note
big.bin
docs
mid.bin
projects
--- با -la (بلند و همه):
total 1500
drwxr-xr-x 4 ali  ali     4096 Oct  3 19:58 .
drwxr-xr-x 1 root root    4096 Oct  3 09:43 ..
-rw-r--r-- 1 ali  ali      220 Mar 31  2024 .bash_logout
-rw-r--r-- 1 ali  ali     3771 Mar 31  2024 .bashrc
-rw-r--r-- 1 ali  ali      807 Mar 31  2024 .profile
-rw-r--r-- 1 ali  ali        0 Oct  3 19:58 .secret-note
-rw-r--r-- 1 ali  ali  1500000 Oct  3 19:58 big.bin
bash: cd: /no/such/dir: No such file or directory
bash: cd: /etc/hostname: Not a directory
bash: cd: /root: Permission denied

دو ورودی ویژه همیشه هست: . (همین پوشه) و .. (والد). -A آن‌ها را حذف می‌کند. فایل‌های مخفی مهمی که می‌شناسی: .bashrc (تنظیمات shell)، .profile، .ssh/ (کلیدهای SSH در درس‌های بعد).

مثال ۸: خطاهای رایج cd

cd /no/such/dir
cd /etc/hostname
cd /root

سه پیام متفاوت: No such file or directory (مسیر وجود ندارد: غلط تایپی)، Not a directory (این یک فایل است نه پوشه) و Permission denied (وجود دارد ولی اجازه‌ی ورود نداری). هر کدام راه‌حل جدا دارد.

مثال ۹: نام با فاصله و pushd/popd

اگر اسم پوشه فاصله دارد، quote لازم است (درس shell):

mkdir "my project"
cd "my project"
pwd
cd ..
cd my\ project
pwd

خروجی

/home/ali/my project
/home/ali/my project

برای جابه‌جایی بین چند پوشه (نه فقط دو)، pushd و popd پشته‌ای از پوشه‌ها نگه می‌دارند:

pushd /etc > /dev/null
pushd /var > /dev/null
pushd /usr > /dev/null
echo "پشته: $(dirs)"
popd > /dev/null; echo "بعد از popd اول: $(pwd)"
popd > /dev/null; echo "بعد از popd دوم: $(pwd)"

خروجی

پشته: /usr /var /etc ~
بعد از popd اول: /var
بعد از popd دوم: /etc

پشت پرده: پوشه‌ی کاری یک ویژگی پروسه است

«پوشه‌ی فعلی» چیزی نیست که روی دیسک نوشته شده باشد؛ هر پروسه (از جمله shell) در هسته یک فیلد به اسم cwd دارد. cd در shell همین فیلد را عوض می‌کند. می‌توانی ببینی:

cd /var/log
readlink /proc/$$/cwd
cd ~/projects
readlink /proc/$$/cwd

خروجی

/var/log
/home/ali/projects

($$ شماره‌ی پروسه‌ی shell است و /proc/$$/cwd یک لینک به پوشه‌ی کاری‌اش.) و وقتی مسیر نسبی می‌دهی (cd share)، هسته آن را با cwd ترکیب می‌کند تا مسیر مطلق بسازد. به همین دلیل cd باید داخل خود shell اجرا شود (builtin)؛ اگر برنامه‌ی جدا بود، فقط cwd فرزندش عوض می‌شد و بعد از تمام شدنش اثری نمی‌ماند. و هر برنامه‌ای که shell اجرا می‌کند cwd را از shell به ارث می‌برد؛ برای همین ls بدون argument «پوشه‌ی فعلی» را فهرست می‌کند.

جدول‌های مرجع

دستور	کار
pwd	پوشه‌ی کاری فعلی (مسیر مطلق)
cd مسیر	رفتن به مسیر (مطلق یا نسبی)
cd یا cd ~	رفتن به پوشه‌ی خانه
cd ..	یک سطح بالا
cd -	برگشت به پوشه‌ی قبلی
ls -l	فهرست بلند (نوع، دسترسی، مالک، حجم، زمان)
ls -a	شامل فایل‌های مخفی (با . و ..)
ls -A	شامل مخفی‌ها بدون . و ..
ls -h	حجم خوانا (با -l)
ls -d پوشه	خودِ پوشه، نه محتوایش
pushd / popd / dirs	پشته‌ی پوشه‌ها

متغیر	معنی
$PWD	پوشه‌ی فعلی
$OLDPWD	پوشه‌ی قبلی (برای cd -)
$HOME	پوشه‌ی خانه

اشتباهات رایج

۱) تایپ غلط یا حروف بزرگ/کوچک

cd /Etc
cd /etc
pwd

خروجی

/etc

/Etc با /etc فرق دارد (لینوکس به حروف کوچک/بزرگ حساس است). راه‌حل: با Tab کامل کن.

۲) فرض کردن اینکه cd چیزی چاپ می‌کند

cd وقتی موفق است ساکت است. برای اطمینان pwd بزن یا پرامپت را بخوان. راه‌حل: عادت کن بعد از جابه‌جایی‌های مهم pwd بزنی.

۳) بدون quote برای اسم با فاصله

mkdir "my docs"
cd my docs

خروجی

bash: cd: /Etc: No such file or directory
bash: cd: too many arguments
bash: cd: /no/such/dir: No such file or directory

shell دو argument می‌بیند (my و docs) و cd فقط یکی می‌پذیرد: too many arguments. راه‌حل: cd "my docs".

۴) رفتن به پوشه‌ای که وجود ندارد، بعد اجرای دستور خطرناک

cd /no/such/dir && echo "این فقط وقتی اجرا می‌شود که cd موفق باشد"
echo "کد خروج cd: $?"

خروجی

کد خروج cd: 1

اگر cd شکست بخورد و دستور بعدی (مثلاً rm *) را مستقل بنویسی، روی پوشه‌ی فعلی اجرا می‌شود (نه جایی که می‌خواستی). راه‌حل: cd پوشه && دستور تا فقط در صورت موفقیت اجرا شود.

۵) مسیر نسبی در اسکریپت

اسکریپتی که cd data می‌نویسد فقط وقتی کار می‌کند که از پوشه‌ی درست اجرا شود. راه‌حل: در اسکریپت‌ها از مسیر مطلق یا cd "$(dirname "$0")" استفاده کن (درس‌های bash).

تمرین

✎ تمرینآسان

بدون هیچ آرگومانی cd بزن و نشان بده کجا هستی؛ بعد با cd - برگرد و نشان بده در کجایی.

دیدن جواب

cd /tmp
cd
pwd
cd -
pwd

خروجی

/home/ali
/tmp
/tmp

✎ تمرینمتوسط

تمرین اصلی: با کمترین تعداد دستور از /var/log به پوشه‌ی خانه برو و برگرد. بعد در درخت درس، از ~/projects/web/css به ~/projects/api/v1 برو (فقط با مسیر نسبی) و ثابت کن در جای درستی هستی.

دیدن جواب

mkdir -p projects/web/css projects/api/v1
cd /var/log
cd              # خانه (یک دستور)
echo "خانه: $(pwd)"
cd -            # برگشت (دستور دوم)
echo "برگشتم: $(pwd)"
cd ~/projects/web/css
cd ../../api/v1
pwd

خروجی

خانه: /home/ali
/var/log
برگشتم: /var/log
/home/ali/projects/api/v1

اولین بخش فقط دو دستور است (cd و cd -). برای بخش دوم از css دو سطح بالا (../..) می‌روی تا projects و بعد api/v1.

✎ تمرینسخت

یک تابع up بنویس که یک عدد n بگیرد و n سطح بالا برود (up 3 مثل cd ../../..). با آن از عمیق‌ترین پوشه‌ی درس، تا ریشه‌ی پروژه برگرد و نتیجه را چاپ کن.

دیدن جواب

mkdir -p a/b/c/d
up() { local p=""; for i in $(seq 1 "$1"); do p="../$p"; done; cd "$p" || return; }
cd a/b/c/d
echo "اینجا: $(pwd)"
up 3
echo "بعد از up 3: $(pwd)"

خروجی

اینجا: /home/ali/a/b/c/d
بعد از up 3: /home/ali/a

seq 1 3 عددهای ۱ تا ۳ را می‌دهد و حلقه سه بار ../ را به مسیر اضافه می‌کند.

آزمونک

؟ آزمونک

1. تفاوت مسیر مطلق و نسبی؟

   مطلق کوتاه‌تر استنسبی با / شروع می‌شودهیچ فرقی ندارندمطلق با / شروع می‌شود و از هر جا یک معنی دارد؛ نسبی از پوشه‌ی فعلی حساب می‌شود

2. cd بدون argument چه می‌کند؟

   خطا می‌دهدبه ریشه می‌رودپوشه‌ی فعلی را چاپ می‌کندبه پوشه‌ی خانه می‌رود

3. .. در مسیر یعنی…

   یک پوشه بالاتر (والد)همین پوشهپوشه‌ی خانهریشه

4. cd - چه می‌کند؟

   حذف پوشهرفتن به ریشهبرگشت به پوشه‌ی قبلی (و چاپ مسیرش)رفتن به خانه

5. کدام دستور فایل‌های مخفی را هم نشان می‌دهد؟

   ls -alsls -lls -h

6. پیام «Not a directory» بعد از cd یعنی…

   مسیر وجود ندارداجازه نداریمسیر یک فایل است نه پوشهدیسک پر است

جمع‌بندی

• pwd جای فعلی را می‌گوید (مسیر مطلق)؛ cd جابه‌جا می‌کند و در صورت موفقیت ساکت است.
• مسیر مطلق از / شروع می‌شود؛ نسبی از پوشه‌ی فعلی. ~ خانه، . همین‌جا، .. یک سطح بالا.
• cd (بدون argument) = خانه؛ cd - = پوشه‌ی قبلی؛ pushd/popd برای چند پوشه.
• ls -l ستون‌های نوع/دسترسی، مالک، گروه، حجم، زمان و نام دارد؛ -h حجم خوانا، -a فایل‌های مخفی.
• پوشه‌ی کاری ویژگی هر پروسه است؛ cd باید builtin باشد تا همان shell را عوض کند.
• نام با فاصله را quote کن، و در اسکریپت‌ها مسیر مطلق بنویس یا cd پوشه && دستور را به کار ببر.

⌘ برگه‌ی تقلب این درس

دستور	کاری که می‌کند
pwd	پوشه‌ی فعلی
cd /var/log	رفتن با مسیر مطلق
cd ..	یک سطح بالا
cd	رفتن به خانه
cd -	برگشت به پوشه‌ی قبلی
ls -la	فهرست بلند با فایل‌های مخفی
ls -lh	فهرست بلند با حجم خوانا
ls -ld /var/log	خود پوشه (نه محتوا)
pushd DIR / popd	پشته‌ی پوشه‌ها
echo $PWD $OLDPWD	پوشه‌ی فعلی و قبلی