رفتن به محتوا
لینوکس از صفرشروع کاردرس ۱ از ۳۴

لینوکس چیست؟

فرق هسته (kernel) و توزیع (distribution)، معنی GNU و متن‌باز، آشنایی با Ubuntu و Debian و Fedora و Alpine، و اینکه چرا بیشتر سرورهای دنیا لینوکسی‌اند؛ همراه آزمایش واقعی با uname و os-release.

  • حدود ۱۹ دقیقه مطالعه
  • ۶ مثال اجراشده
  • ۳ تمرین با جواب
  • مقدماتی تا متوسط
  • به‌روزرسانی: ۲۹ مهر ۱۴۰۵

توی این درس یاد می‌گیری لینوکس دقیقاً چیست و چرا وقتی می‌گویند «لینوکس»، گاهی منظورشان فقط یک هسته (kernel) است و گاهی یک توزیع (distribution) کامل مثل Ubuntu. بعد می‌فهمی GNU و «متن‌باز» یعنی چه، چهار توزیع معروف (Ubuntu، Debian، Fedora، Alpine) چه فرقی دارند و لینوکس کجاها اجرا می‌شود. دو دستور اول هم با خروجی واقعی‌شان آشنا می‌شوی: uname و cat /etc/os-release.

هنوز لینوکس نداری؟ اشکالی ندارد. این درس بیشتر خواندنی است؛ خروجی دستورها را همین‌جا می‌بینی. در درس بعد (محیط تمرین) یک Ubuntu روی کامپیوتر خودت راه می‌اندازی و از آن به بعد همه‌چیز را خودت تایپ می‌کنی. ترمینال و ساختار دستورها را هم در درس سوم دقیق یاد می‌گیری؛ اینجا فقط ببین و بفهم.

مسئله: لینوکس را همه‌جا می‌شنوی، ولی چیست؟

Section titled “مسئله: لینوکس را همه‌جا می‌شنوی، ولی چیست؟”

اگر تازه با کامپیوتر آشنا شده‌ای، «لینوکس» را شاید فقط به‌عنوان یک سیستم‌عامل سیاه‌رنگ با ترمینال شنیده‌ای. ولی لینوکس زیر پوست خیلی چیزها است: بیشتر سرورهای اینترنت، گوشی‌های اندروید، روتر خانه‌ات، تلویزیون‌های هوشمند و حتی ابررایانه‌ها. اگر نفهمی لینوکس چه لایه‌هایی دارد، اسم‌ها قاطی می‌شوند: «Ubuntu لینوکس است؟» «Debian چیست؟» «کرنل چیست؟».

هسته (kernel) مثل موتور است: کار اصلی را می‌کند، یعنی با سخت‌افزار (پردازنده، حافظه، دیسک، شبکه) حرف می‌زند و منابع را بین برنامه‌ها تقسیم می‌کند. ولی با موتور تنها نمی‌شود رانندگی کرد. توزیع (distribution) مثل یک مدل ماشین کامل است: همان موتور (هسته) را می‌گیرد، بدنه، فرمان، داشبورد و ابزار (شل، دستورها، مدیر بسته، تنظیمات پیش‌فرض) را کنارش می‌گذارد و یک محصول قابل‌استفاده می‌سازد. چند شرکت مختلف می‌توانند با همان موتور ماشین‌های متفاوتی بسازند.

هسته پایین‌ترین لایه‌ی نرم‌افزاری است. ابزارهای GNU، مدیر بسته و تنظیمات پیش‌فرض روی آن می‌نشینند و مجموعه‌ی کامل را «توزیع» می‌نامیم.

مثال ۱: هسته را ببین با uname -a

Section titled “مثال ۱: هسته را ببین با uname -a”

دستور uname (مخفف unix name) اطلاعات سیستم را چاپ می‌کند. -a یعنی «همه» (all). این دستورها را در یک لینوکس واقعی (Ubuntu 24.04) اجرا کردم:

Terminal window
uname -a
خروجی
Linux pc 7.0.14-linuxkit #1 SMP PREEMPT Fri Sep 18 10:19:32 UTC 2026 aarch64 aarch64 aarch64 GNU/Linux

یک خط طولانی با چند بخش است. هر بخش را جدا بگیریم:

Terminal window
echo "نام هسته (-s): $(uname -s)"
echo "نام ماشین (-n): $(uname -n)"
echo "نسخه‌ی هسته (-r): $(uname -r)"
echo "معماری (-m): $(uname -m)"
echo "سیستم‌عامل (-o): $(uname -o)"
خروجی
نام هسته (-s): Linux
نام ماشین (-n): pc
نسخه‌ی هسته (-r): 7.0.14-linuxkit
معماری (-m): aarch64
سیستم‌عامل (-o): GNU/Linux

-s و -r و بقیه گزینه (option) هستند: به uname می‌گویند کدام تکه را چاپ کند. (درباره‌ی گزینه‌ها در درس ترمینال مفصل حرف می‌زنیم.)

Linux نام هسته است، نسخه‌ی هسته (-r) شماره‌ای مثل 7.0.14-... است (پسوند بعد از عدد را سازنده‌ی هسته اضافه می‌کند؛ روی یک Ubuntu معمولی چیزی شبیه 6.8.0-85-generic می‌بینی)، و معماری (-m) نوع پردازنده را می‌گوید: x86_64 (پردازنده‌های معمولی Intel/AMD) یا aarch64 (ARM، مثل مک‌های Apple Silicon و Raspberry Pi). GNU/Linux در -o همان ترکیب «هسته‌ی لینوکس + ابزارهای GNU» است (توضیحش پایین‌تر).

مثال ۲: توزیع را ببین با /etc/os-release

Section titled “مثال ۲: توزیع را ببین با /etc/os-release”

اسم توزیع در یک فایل متنی استاندارد است. cat (مخفف concatenate) محتوای فایل را چاپ می‌کند:

Terminal window
cat /etc/os-release
خروجی
PRETTY_NAME="Ubuntu 24.04.5 LTS"
NAME="Ubuntu"
VERSION_ID="24.04"
VERSION="24.04.5 LTS (Noble Numbat)"
VERSION_CODENAME=noble
ID=ubuntu
ID_LIKE=debian
HOME_URL="https://www.ubuntu.com/"
SUPPORT_URL="https://help.ubuntu.com/"
BUG_REPORT_URL="https://bugs.launchpad.net/ubuntu/"
PRIVACY_POLICY_URL="https://www.ubuntu.com/legal/terms-and-policies/privacy-policy"
UBUNTU_CODENAME=noble
LOGO=ubuntu-logo

هر خط کلید=مقدار است. فعلاً سه خط مهم‌اند: PRETTY_NAME اسم قابل‌خواندن توزیع، VERSION_ID شماره‌ی نسخه، و ID شناسه‌ی کوتاه (ubuntu). ID_LIKE=debian هم می‌گوید Ubuntu از خانواده‌ی Debian است؛ یعنی بیشتر راهنماهای Debian روی آن هم کار می‌کنند.

اگر فقط یک خط را بخواهی، grep (که در درس‌های بعد کامل یاد می‌گیری) خط‌های شامل یک کلمه را جدا می‌کند:

Terminal window
grep PRETTY_NAME /etc/os-release
خروجی
PRETTY_NAME="Ubuntu 24.04.5 LTS"

مثال ۳: یک هسته، چند توزیع

Section titled “مثال ۳: یک هسته، چند توزیع”

حالا فرق «هسته» و «توزیع» را ببینیم. همان دو دستور بالا را روی چهار سیستم مختلف اجرا کردم و خلاصه‌ی خروجی را در جدول گذاشتم:

سیستم uname -s (هسته) PRETTY_NAME (توزیع) مدیر بسته
سیستم اول Linux Ubuntu 24.04.5 LTS apt
سیستم دوم Linux Debian GNU/Linux 13 (trixie) apt
سیستم سوم Linux Fedora Linux 44 dnf
سیستم چهارم Linux Alpine Linux v3.24 apk

ستون دوم در هر چهار سیستم یکی است: همه از هسته‌ی لینوکس استفاده می‌کنند (فقط شماره‌ی نسخه‌اش ممکن است فرق کند). ولی ستون سوم و چهارم چهار چیز متفاوت است: هر کدام یک توزیع جداست، با ابزارها، تنظیمات و مدیر بسته‌ی خودش. مدیر بسته برنامه‌ای است که با آن نرم‌افزار نصب می‌کنی (درس مدیریت بسته‌ها).

⚡ بررسی سریع

اگر هسته‌ی دو سیستم یکی باشد ولی توزیعشان Ubuntu و Alpine باشد، چه چیزی فرق می‌کند؟

مثال ۴: توزیع‌ها در ابزار فرق دارند

Section titled “مثال ۴: توزیع‌ها در ابزار فرق دارند”

همین تفاوت در عمل خودش را نشان می‌دهد. دستور نصب برنامه‌ی curl در هر توزیع این شکلی است:

توزیع دستور نصب
Ubuntu / Debian sudo apt install curl
Fedora / Rocky sudo dnf install curl
Alpine apk add curl

حتی ابزارهای ساده هم ممکن است فرق کنند. Ubuntu، Debian و Fedora از ابزارهای GNU استفاده می‌کنند، ولی Alpine برای کوچک ماندن از BusyBox (نسخه‌ی خلاصه‌شده‌ی همان ابزارها) استفاده می‌کند. مثلاً ls --version روی Ubuntu نسخه را چاپ می‌کند:

Terminal window
ls --version | head -1
خروجی
ls (GNU coreutils) 9.4

ولی روی Alpine همین دستور خطای unrecognized option می‌دهد. این ریشه‌ی جمله‌هایی است که گاهی در مقاله‌ها می‌بینی: «روی Alpine کار نمی‌کند». این دوره روی Ubuntu نوشته شده؛ اگر توزیع دیگری داری، دستورهای نصب را با جدول بالا تطبیق بده.

مثال ۵: اطلاعات بیشتر هسته

Section titled “مثال ۵: اطلاعات بیشتر هسته”

هسته اطلاعات خودش را در فایل‌های مجازی زیر /proc می‌گذارد (در درس ساختار پوشه‌ها می‌بینی /proc چیست). یک نمونه:

Terminal window
cat /proc/version
خروجی
Linux version 7.0.14-linuxkit (root@buildkitsandbox) (gcc (Alpine 15.2.0) 15.2.0, GNU ld (GNU Binutils) 2.45.1) #1 SMP PREEMPT Fri Sep 18 10:19:32 UTC 2026

این خط می‌گوید هسته با چه کامپایلری و کی ساخته شده. دو سؤال ساده هم درباره‌ی سخت‌افزار بپرسیم: چند هسته‌ی پردازنده داریم و چقدر حافظه؟

Terminal window
nproc
grep MemTotal /proc/meminfo
خروجی
8
MemTotal: 3994424 kB

nproc تعداد هسته‌های پردازنده‌ی قابل‌استفاده را می‌دهد (اینجا ۸). MemTotal کل حافظه را به کیلوبایت می‌گوید: حدود ۴ میلیون کیلوبایت، یعنی حدود ۴ گیگابایت. این عددها زنده از هسته می‌آیند، نه از یک فایل ثابت روی دیسک.

مثال ۶: متن‌باز یعنی چه؟

Section titled “مثال ۶: متن‌باز یعنی چه؟”

لینوکس با مجوز GPL منتشر می‌شود. یعنی هر کس می‌تواند کد را ببیند، تغییر بدهد و منتشر کند (به شرط اینکه تغییرات را هم با همان آزادی منتشر کند). متن مجوزها روی همین سیستم هست:

Terminal window
ls /usr/share/common-licenses | head -8
echo "---"
head -5 /usr/share/common-licenses/GPL-3
خروجی
Apache-2.0
Artistic
BSD
CC0-1.0
GFDL
GFDL-1.2
GFDL-1.3
GPL
---
GNU GENERAL PUBLIC LICENSE
Version 3, 29 June 2007
Copyright (C) 2007 Free Software Foundation, Inc. <https://fsf.org/>
Everyone is permitted to copy and distribute verbatim copies

(علامت | و دستور head اینجا فقط می‌گویند «چند خط اول را نشان بده» تا خروجی طولانی نشود؛ هر دو را در درس‌های بعد کامل یاد می‌گیری.)

«متن‌باز» (open source) یعنی کد منبع در دسترس همه است؛ نه فقط «رایگان». رایگان بودن نتیجه‌ی آن است، ولی ارزش اصلی این است که هر شرکت و فرد می‌تواند سیستم را بررسی، اصلاح و برای نیاز خودش بسازد. به همین دلیل صدها توزیع وجود دارد و می‌توانی بدون اجازه‌ی کسی هر چیزی را که لازم داری عوض کنی.

پشت پرده: «لینوکس» و «GNU/Linux»

Section titled “پشت پرده: «لینوکس» و «GNU/Linux»”

اسم لینوکس فقط به هسته برمی‌گردد که لینوس توروالدز در ۱۹۹۱ شروع کرد. اما هسته تنها بدون ابزار کاری نمی‌کند. ابزارهای کاربر (شل، ls، cp، grep، کامپایلر gcc، کتابخانه‌ی C و…) را پروژه‌ی GNU (از ۱۹۸۳، شروع‌شده توسط ریچارد استالمن) ساخته بود. ترکیب این دو یک سیستم‌عامل کامل شد؛ به همین دلیل بعضی‌ها دقیق‌تر می‌گویند GNU/Linux (و دستور uname -o هم همین را چاپ می‌کند).

در عمل وقتی می‌گویند «لینوکس نصب کردم» منظورشان یک توزیع است. هر توزیع تصمیم می‌گیرد: کدام نسخه‌ی هسته، کدام ابزارها، چه مدیر بسته‌ای، هر چند وقت یک‌بار نسخه‌ی جدید و تا کی به‌روزرسانی امنیتی بدهد.

توزیع خانواده مدیر بسته معمولاً برای…
Ubuntu Debian apt سرور و دسکتاپ؛ پشتیبانی بلندمدت (LTS) و مستندات فراوان؛ شروع خوب برای تازه‌کارها
Debian Debian apt سرورهای پایدار؛ پایه‌ی خیلی از توزیع‌های دیگر (از جمله Ubuntu)
Fedora Red Hat dnf دسکتاپ و توسعه با نرم‌افزار جدید؛ نسخه‌ی تازه هر چند ماه
RHEL / Rocky / Alma Red Hat dnf سرورهای سازمانی
Alpine مستقل apk سیستم‌های خیلی کوچک و سبک (ابزارهای BusyBox به‌جای GNU)
Arch مستقل pacman کاربران پیشرفته؛ نصب دستی و نسخه‌های همیشه جدید
محیط نمونه
سرور و ابر بیشتر سرورهای وب، دیتابیس‌ها و سرویس‌های ابری؛ بیشتر سرورهای سازمانی
موبایل اندروید هسته‌ی لینوکس دارد
دسکتاپ Ubuntu، Fedora، Mint و… (سهم کمتر از ویندوز و مک)
دستگاه‌های تعبیه‌شده روترها، تلویزیون‌های هوشمند، Raspberry Pi
ابررایانه‌ها عملاً همه‌ی ابررایانه‌های برتر
دستور کار
uname -a همه‌ی اطلاعات هسته در یک خط
uname -r فقط نسخه‌ی هسته
uname -m معماری پردازنده
cat /etc/os-release نام و نسخه‌ی توزیع
cat /proc/version جزئیات ساخت هسته

۱) قاطی کردن هسته با توزیع

Section titled “۱) قاطی کردن هسته با توزیع”

«لینوکس نسخه‌ی ۲۴.۰۴ دارم» اشتباه است؛ ۲۴.۰۴ نسخه‌ی Ubuntu است و نسخه‌ی هسته چیز دیگری است (مثلاً 6.8 یا 7.0). راه‌حل: همیشه هر دو را جدا بگو: توزیع (/etc/os-release) و هسته (uname -r).

۲) فرض کردن اینکه همه‌ی دستورها در همه‌ی توزیع‌ها یکی‌اند

Section titled “۲) فرض کردن اینکه همه‌ی دستورها در همه‌ی توزیع‌ها یکی‌اند”

کسی که روی Alpine دستور Ubuntu را می‌زند این را می‌بیند:

خروجی روی Alpine
sh: apt: not found

apt در Alpine وجود ندارد (not found). برعکسش هم صادق است: روی Ubuntu دستور apk پیدا نمی‌شود:

Terminal window
apk add curl
خروجی
apk: command not found

راه‌حل: اول توزیع را بشناس (cat /etc/os-release)، بعد مدیر بسته‌ی مناسبش را به کار ببر.

۳) تایپ اشتباه در فایل os-release

Section titled “۳) تایپ اشتباه در فایل os-release”
Terminal window
cat /etc/os-relese
خروجی
cat: /etc/os-relese: No such file or directory

حروف یک فایل را اشتباه نوشتی؛ سیستم می‌گوید چنین فایل یا پوشه‌ای نیست. راه‌حل: با کلید Tab نام را کامل کن (درس ترمینال).

۴) باور اینکه «لینوکس = ویندوز بدون گرافیک»

Section titled “۴) باور اینکه «لینوکس = ویندوز بدون گرافیک»”

لینوکس برنامه‌های ویندوز را مستقیم اجرا نمی‌کند (فایل .exe نمی‌شناسد) و برنامه‌های خودش را دارد؛ فرمت فایل‌ها و مسیرها هم فرق دارد (/ به‌جای C:\). راه‌حل: با ذهن تازه شروع کن؛ همین دوره قدم‌به‌قدم می‌برد.

۵) نسخه‌ی هسته را ملاک «تازگی» توزیع دانستن

Section titled “۵) نسخه‌ی هسته را ملاک «تازگی» توزیع دانستن”

یک توزیع قدیمی‌تر هم می‌تواند اصلاحیه‌های امنیتی هسته را به نسخه‌ی خودش منتقل کند (backport). راه‌حل: به تاریخ پایان پشتیبانی توزیع نگاه کن، نه فقط عدد هسته.

تمرینآسان

نام توزیع و نسخه‌ی کرنل سیستم خودت (یا همین محیط) را پیدا کن و در یک جمله بنویس. دو دستور لازم است: یکی برای هسته و یکی برای توزیع.

دیدن جواب
Terminal window
uname -r
grep PRETTY_NAME /etc/os-release
خروجی
7.0.14-linuxkit
PRETTY_NAME="Ubuntu 24.04.5 LTS"

جمله: «توزیع من Ubuntu 24.04.5 LTS است و نسخه‌ی هسته‌ام 7.0.14». (عددهای سیستم تو احتمالاً فرق دارند.)

تمرینمتوسط

تمرین اصلی: پیدا کن در محیط تمرین چه توزیعی و چه معماری‌ای داری، چند هسته‌ی CPU و چقدر حافظه. جواب را در یک گزارش سه‌خطی برای خودت بنویس.

دیدن جواب
Terminal window
grep PRETTY_NAME /etc/os-release
uname -r
uname -m
nproc
grep MemTotal /proc/meminfo
خروجی
PRETTY_NAME="Ubuntu 24.04.5 LTS"
7.0.14-linuxkit
aarch64
8
MemTotal: 3994424 kB

گزارش:

  • توزیع: Ubuntu 24.04.5 LTS
  • هسته: 7.0.14 روی معماری aarch64 (ARM)
  • سخت‌افزار: ۸ هسته‌ی CPU و حدود ۴ گیگابایت حافظه (۳۹۹۴۴۲۴ کیلوبایت تقسیم بر حدود یک میلیون)
تمرینسخت

یک دوستت می‌گوید «من Fedora دارم» و برایش راهنمایی نوشته‌اند که با sudo apt install htop شروع می‌شود. با کمک جدول‌های این درس توضیح بده چرا این دستور روی سیستم او کار نمی‌کند، دستور درست چیست، و با کدام دستور می‌تواند خودش مطمئن شود چه توزیعی دارد.

دیدن جواب

apt مدیر بسته‌ی خانواده‌ی Debian (Debian و Ubuntu) است. Fedora از خانواده‌ی Red Hat است و مدیر بسته‌اش dnf است، پس روی سیستم او apt پیدا نمی‌شود (command not found). دستور درست:

Terminal window
sudo dnf install htop

برای اطمینان از توزیع:

Terminal window
cat /etc/os-release

و دنبال خط PRETTY_NAME (مثلاً Fedora Linux 44) و ID بگردد. نکته‌ی اصلی: هسته‌ی هر دو سیستم لینوکس است؛ فرق در توزیع است.

آزمونک
  1. کدام یک «هسته» است؟

  2. توزیع (distribution) چیست؟

  3. در جدول مثال ۳ چه دیدیم؟

  4. کدام دستور نام توزیع را می‌دهد؟

  5. مدیر بسته‌ی Alpine؟

  6. متن‌باز بودن لینوکس یعنی…

  • لینوکس در اصل فقط هسته است (موتور)؛ کاربر عادی با توزیع (ماشین کامل) کار می‌کند.
  • توزیع = هسته + ابزارهای کاربر (GNU) + مدیر بسته + تنظیمات پیش‌فرض.
  • همه‌ی توزیع‌ها هسته‌ی لینوکس دارند (مثال ۳)؛ فرقشان در ابزار، تنظیمات و مدیر بسته است (apt، dnf، apk).
  • uname -a هسته را و cat /etc/os-release توزیع را نشان می‌دهد.
  • لینوکس متن‌باز (GPL) است و روی سرور، موبایل، دستگاه‌های تعبیه‌شده و ابررایانه‌ها اجرا می‌شود.
  • همیشه توزیع و نسخه‌اش را بدان، چون دستورها (مثل مدیر بسته) از توزیعی به توزیع دیگر فرق می‌کنند.
برگه‌ی تقلب این درس
دستورکاری که می‌کند
uname -aهمه‌ی اطلاعات هسته
uname -rنسخه‌ی هسته
uname -mمعماری پردازنده
cat /etc/os-releaseنام و نسخه‌ی توزیع
. /etc/os-release && echo $PRETTY_NAMEنام توزیع در یک خط
cat /proc/versionجزئیات ساخت هسته
nprocتعداد هسته‌های CPU
grep MemTotal /proc/meminfoکل حافظه