لینوکس چیست؟
فرق هسته (kernel) و توزیع (distribution)، معنی GNU و متنباز، آشنایی با Ubuntu و Debian و Fedora و Alpine، و اینکه چرا بیشتر سرورهای دنیا لینوکسیاند؛ همراه آزمایش واقعی با uname و os-release.
- حدود ۱۹ دقیقه مطالعه
- ۶ مثال اجراشده
- ۳ تمرین با جواب
- مقدماتی تا متوسط
- بهروزرسانی: ۲۹ مهر ۱۴۰۵
توی این درس یاد میگیری لینوکس دقیقاً چیست و چرا وقتی میگویند «لینوکس»، گاهی منظورشان فقط یک هسته (kernel) است و گاهی یک توزیع (distribution) کامل مثل Ubuntu. بعد میفهمی GNU و «متنباز» یعنی چه، چهار توزیع معروف (Ubuntu، Debian، Fedora، Alpine) چه فرقی دارند و لینوکس کجاها اجرا میشود. دو دستور اول هم با خروجی واقعیشان آشنا میشوی: uname و cat /etc/os-release.
هنوز لینوکس نداری؟ اشکالی ندارد. این درس بیشتر خواندنی است؛ خروجی دستورها را همینجا میبینی. در درس بعد (محیط تمرین) یک Ubuntu روی کامپیوتر خودت راه میاندازی و از آن به بعد همهچیز را خودت تایپ میکنی. ترمینال و ساختار دستورها را هم در درس سوم دقیق یاد میگیری؛ اینجا فقط ببین و بفهم.
مسئله: لینوکس را همهجا میشنوی، ولی چیست؟
Section titled “مسئله: لینوکس را همهجا میشنوی، ولی چیست؟”اگر تازه با کامپیوتر آشنا شدهای، «لینوکس» را شاید فقط بهعنوان یک سیستمعامل سیاهرنگ با ترمینال شنیدهای. ولی لینوکس زیر پوست خیلی چیزها است: بیشتر سرورهای اینترنت، گوشیهای اندروید، روتر خانهات، تلویزیونهای هوشمند و حتی ابررایانهها. اگر نفهمی لینوکس چه لایههایی دارد، اسمها قاطی میشوند: «Ubuntu لینوکس است؟» «Debian چیست؟» «کرنل چیست؟».
تشبیه: موتور و ماشین
Section titled “تشبیه: موتور و ماشین”هسته (kernel) مثل موتور است: کار اصلی را میکند، یعنی با سختافزار (پردازنده، حافظه، دیسک، شبکه) حرف میزند و منابع را بین برنامهها تقسیم میکند. ولی با موتور تنها نمیشود رانندگی کرد. توزیع (distribution) مثل یک مدل ماشین کامل است: همان موتور (هسته) را میگیرد، بدنه، فرمان، داشبورد و ابزار (شل، دستورها، مدیر بسته، تنظیمات پیشفرض) را کنارش میگذارد و یک محصول قابلاستفاده میسازد. چند شرکت مختلف میتوانند با همان موتور ماشینهای متفاوتی بسازند.
مثالهای عملی
Section titled “مثالهای عملی”مثال ۱: هسته را ببین با uname -a
Section titled “مثال ۱: هسته را ببین با uname -a”دستور uname (مخفف unix name) اطلاعات سیستم را چاپ میکند. -a یعنی «همه» (all). این دستورها را در یک لینوکس واقعی (Ubuntu 24.04) اجرا کردم:
uname -aLinux pc 7.0.14-linuxkit #1 SMP PREEMPT Fri Sep 18 10:19:32 UTC 2026 aarch64 aarch64 aarch64 GNU/Linuxیک خط طولانی با چند بخش است. هر بخش را جدا بگیریم:
echo "نام هسته (-s): $(uname -s)"echo "نام ماشین (-n): $(uname -n)"echo "نسخهی هسته (-r): $(uname -r)"echo "معماری (-m): $(uname -m)"echo "سیستمعامل (-o): $(uname -o)"نام هسته (-s): Linuxنام ماشین (-n): pcنسخهی هسته (-r): 7.0.14-linuxkitمعماری (-m): aarch64سیستمعامل (-o): GNU/Linux-s و -r و بقیه گزینه (option) هستند: به uname میگویند کدام تکه را چاپ کند. (دربارهی گزینهها در درس ترمینال مفصل حرف میزنیم.)
Linux نام هسته است، نسخهی هسته (-r) شمارهای مثل 7.0.14-... است (پسوند بعد از عدد را سازندهی هسته اضافه میکند؛ روی یک Ubuntu معمولی چیزی شبیه 6.8.0-85-generic میبینی)، و معماری (-m) نوع پردازنده را میگوید: x86_64 (پردازندههای معمولی Intel/AMD) یا aarch64 (ARM، مثل مکهای Apple Silicon و Raspberry Pi). GNU/Linux در -o همان ترکیب «هستهی لینوکس + ابزارهای GNU» است (توضیحش پایینتر).
مثال ۲: توزیع را ببین با /etc/os-release
Section titled “مثال ۲: توزیع را ببین با /etc/os-release”اسم توزیع در یک فایل متنی استاندارد است. cat (مخفف concatenate) محتوای فایل را چاپ میکند:
cat /etc/os-releasePRETTY_NAME="Ubuntu 24.04.5 LTS"NAME="Ubuntu"VERSION_ID="24.04"VERSION="24.04.5 LTS (Noble Numbat)"VERSION_CODENAME=nobleID=ubuntuID_LIKE=debianHOME_URL="https://www.ubuntu.com/"SUPPORT_URL="https://help.ubuntu.com/"BUG_REPORT_URL="https://bugs.launchpad.net/ubuntu/"PRIVACY_POLICY_URL="https://www.ubuntu.com/legal/terms-and-policies/privacy-policy"UBUNTU_CODENAME=nobleLOGO=ubuntu-logoهر خط کلید=مقدار است. فعلاً سه خط مهماند: PRETTY_NAME اسم قابلخواندن توزیع، VERSION_ID شمارهی نسخه، و ID شناسهی کوتاه (ubuntu). ID_LIKE=debian هم میگوید Ubuntu از خانوادهی Debian است؛ یعنی بیشتر راهنماهای Debian روی آن هم کار میکنند.
اگر فقط یک خط را بخواهی، grep (که در درسهای بعد کامل یاد میگیری) خطهای شامل یک کلمه را جدا میکند:
grep PRETTY_NAME /etc/os-releasePRETTY_NAME="Ubuntu 24.04.5 LTS"مثال ۳: یک هسته، چند توزیع
Section titled “مثال ۳: یک هسته، چند توزیع”حالا فرق «هسته» و «توزیع» را ببینیم. همان دو دستور بالا را روی چهار سیستم مختلف اجرا کردم و خلاصهی خروجی را در جدول گذاشتم:
| سیستم | uname -s (هسته) |
PRETTY_NAME (توزیع) |
مدیر بسته |
|---|---|---|---|
| سیستم اول | Linux |
Ubuntu 24.04.5 LTS |
apt |
| سیستم دوم | Linux |
Debian GNU/Linux 13 (trixie) |
apt |
| سیستم سوم | Linux |
Fedora Linux 44 |
dnf |
| سیستم چهارم | Linux |
Alpine Linux v3.24 |
apk |
ستون دوم در هر چهار سیستم یکی است: همه از هستهی لینوکس استفاده میکنند (فقط شمارهی نسخهاش ممکن است فرق کند). ولی ستون سوم و چهارم چهار چیز متفاوت است: هر کدام یک توزیع جداست، با ابزارها، تنظیمات و مدیر بستهی خودش. مدیر بسته برنامهای است که با آن نرمافزار نصب میکنی (درس مدیریت بستهها).
اگر هستهی دو سیستم یکی باشد ولی توزیعشان Ubuntu و Alpine باشد، چه چیزی فرق میکند؟
جواب درست: ابزارهای روزمره، مدیر بسته و تنظیمات پیشفرض
هسته مشترک است؛ توزیعها در ابزارها و بستهها فرق دارند.
مثال ۴: توزیعها در ابزار فرق دارند
Section titled “مثال ۴: توزیعها در ابزار فرق دارند”همین تفاوت در عمل خودش را نشان میدهد. دستور نصب برنامهی curl در هر توزیع این شکلی است:
| توزیع | دستور نصب |
|---|---|
| Ubuntu / Debian | sudo apt install curl |
| Fedora / Rocky | sudo dnf install curl |
| Alpine | apk add curl |
حتی ابزارهای ساده هم ممکن است فرق کنند. Ubuntu، Debian و Fedora از ابزارهای GNU استفاده میکنند، ولی Alpine برای کوچک ماندن از BusyBox (نسخهی خلاصهشدهی همان ابزارها) استفاده میکند. مثلاً ls --version روی Ubuntu نسخه را چاپ میکند:
ls --version | head -1ls (GNU coreutils) 9.4ولی روی Alpine همین دستور خطای unrecognized option میدهد. این ریشهی جملههایی است که گاهی در مقالهها میبینی: «روی Alpine کار نمیکند». این دوره روی Ubuntu نوشته شده؛ اگر توزیع دیگری داری، دستورهای نصب را با جدول بالا تطبیق بده.
مثال ۵: اطلاعات بیشتر هسته
Section titled “مثال ۵: اطلاعات بیشتر هسته”هسته اطلاعات خودش را در فایلهای مجازی زیر /proc میگذارد (در درس ساختار پوشهها میبینی /proc چیست). یک نمونه:
cat /proc/versionLinux version 7.0.14-linuxkit (root@buildkitsandbox) (gcc (Alpine 15.2.0) 15.2.0, GNU ld (GNU Binutils) 2.45.1) #1 SMP PREEMPT Fri Sep 18 10:19:32 UTC 2026این خط میگوید هسته با چه کامپایلری و کی ساخته شده. دو سؤال ساده هم دربارهی سختافزار بپرسیم: چند هستهی پردازنده داریم و چقدر حافظه؟
nprocgrep MemTotal /proc/meminfo8MemTotal: 3994424 kBnproc تعداد هستههای پردازندهی قابلاستفاده را میدهد (اینجا ۸). MemTotal کل حافظه را به کیلوبایت میگوید: حدود ۴ میلیون کیلوبایت، یعنی حدود ۴ گیگابایت. این عددها زنده از هسته میآیند، نه از یک فایل ثابت روی دیسک.
مثال ۶: متنباز یعنی چه؟
Section titled “مثال ۶: متنباز یعنی چه؟”لینوکس با مجوز GPL منتشر میشود. یعنی هر کس میتواند کد را ببیند، تغییر بدهد و منتشر کند (به شرط اینکه تغییرات را هم با همان آزادی منتشر کند). متن مجوزها روی همین سیستم هست:
ls /usr/share/common-licenses | head -8echo "---"head -5 /usr/share/common-licenses/GPL-3Apache-2.0ArtisticBSDCC0-1.0GFDLGFDL-1.2GFDL-1.3GPL--- GNU GENERAL PUBLIC LICENSE Version 3, 29 June 2007
Copyright (C) 2007 Free Software Foundation, Inc. <https://fsf.org/> Everyone is permitted to copy and distribute verbatim copies(علامت | و دستور head اینجا فقط میگویند «چند خط اول را نشان بده» تا خروجی طولانی نشود؛ هر دو را در درسهای بعد کامل یاد میگیری.)
«متنباز» (open source) یعنی کد منبع در دسترس همه است؛ نه فقط «رایگان». رایگان بودن نتیجهی آن است، ولی ارزش اصلی این است که هر شرکت و فرد میتواند سیستم را بررسی، اصلاح و برای نیاز خودش بسازد. به همین دلیل صدها توزیع وجود دارد و میتوانی بدون اجازهی کسی هر چیزی را که لازم داری عوض کنی.
پشت پرده: «لینوکس» و «GNU/Linux»
Section titled “پشت پرده: «لینوکس» و «GNU/Linux»”اسم لینوکس فقط به هسته برمیگردد که لینوس توروالدز در ۱۹۹۱ شروع کرد. اما هسته تنها بدون ابزار کاری نمیکند. ابزارهای کاربر (شل، ls، cp، grep، کامپایلر gcc، کتابخانهی C و…) را پروژهی GNU (از ۱۹۸۳، شروعشده توسط ریچارد استالمن) ساخته بود. ترکیب این دو یک سیستمعامل کامل شد؛ به همین دلیل بعضیها دقیقتر میگویند GNU/Linux (و دستور uname -o هم همین را چاپ میکند).
در عمل وقتی میگویند «لینوکس نصب کردم» منظورشان یک توزیع است. هر توزیع تصمیم میگیرد: کدام نسخهی هسته، کدام ابزارها، چه مدیر بستهای، هر چند وقت یکبار نسخهی جدید و تا کی بهروزرسانی امنیتی بدهد.
جدولهای مرجع
Section titled “جدولهای مرجع”توزیعهای معروف
Section titled “توزیعهای معروف”| توزیع | خانواده | مدیر بسته | معمولاً برای… |
|---|---|---|---|
| Ubuntu | Debian | apt |
سرور و دسکتاپ؛ پشتیبانی بلندمدت (LTS) و مستندات فراوان؛ شروع خوب برای تازهکارها |
| Debian | Debian | apt |
سرورهای پایدار؛ پایهی خیلی از توزیعهای دیگر (از جمله Ubuntu) |
| Fedora | Red Hat | dnf |
دسکتاپ و توسعه با نرمافزار جدید؛ نسخهی تازه هر چند ماه |
| RHEL / Rocky / Alma | Red Hat | dnf |
سرورهای سازمانی |
| Alpine | مستقل | apk |
سیستمهای خیلی کوچک و سبک (ابزارهای BusyBox بهجای GNU) |
| Arch | مستقل | pacman |
کاربران پیشرفته؛ نصب دستی و نسخههای همیشه جدید |
لینوکس کجاست؟
Section titled “لینوکس کجاست؟”| محیط | نمونه |
|---|---|
| سرور و ابر | بیشتر سرورهای وب، دیتابیسها و سرویسهای ابری؛ بیشتر سرورهای سازمانی |
| موبایل | اندروید هستهی لینوکس دارد |
| دسکتاپ | Ubuntu، Fedora، Mint و… (سهم کمتر از ویندوز و مک) |
| دستگاههای تعبیهشده | روترها، تلویزیونهای هوشمند، Raspberry Pi |
| ابررایانهها | عملاً همهی ابررایانههای برتر |
| دستور | کار |
|---|---|
uname -a |
همهی اطلاعات هسته در یک خط |
uname -r |
فقط نسخهی هسته |
uname -m |
معماری پردازنده |
cat /etc/os-release |
نام و نسخهی توزیع |
cat /proc/version |
جزئیات ساخت هسته |
اشتباهات رایج
Section titled “اشتباهات رایج”۱) قاطی کردن هسته با توزیع
Section titled “۱) قاطی کردن هسته با توزیع”«لینوکس نسخهی ۲۴.۰۴ دارم» اشتباه است؛ ۲۴.۰۴ نسخهی Ubuntu است و نسخهی هسته چیز دیگری است (مثلاً 6.8 یا 7.0). راهحل: همیشه هر دو را جدا بگو: توزیع (/etc/os-release) و هسته (uname -r).
۲) فرض کردن اینکه همهی دستورها در همهی توزیعها یکیاند
Section titled “۲) فرض کردن اینکه همهی دستورها در همهی توزیعها یکیاند”کسی که روی Alpine دستور Ubuntu را میزند این را میبیند:
sh: apt: not foundapt در Alpine وجود ندارد (not found). برعکسش هم صادق است: روی Ubuntu دستور apk پیدا نمیشود:
apk add curlapk: command not foundراهحل: اول توزیع را بشناس (cat /etc/os-release)، بعد مدیر بستهی مناسبش را به کار ببر.
۳) تایپ اشتباه در فایل os-release
Section titled “۳) تایپ اشتباه در فایل os-release”cat /etc/os-relesecat: /etc/os-relese: No such file or directoryحروف یک فایل را اشتباه نوشتی؛ سیستم میگوید چنین فایل یا پوشهای نیست. راهحل: با کلید Tab نام را کامل کن (درس ترمینال).
۴) باور اینکه «لینوکس = ویندوز بدون گرافیک»
Section titled “۴) باور اینکه «لینوکس = ویندوز بدون گرافیک»”لینوکس برنامههای ویندوز را مستقیم اجرا نمیکند (فایل .exe نمیشناسد) و برنامههای خودش را دارد؛ فرمت فایلها و مسیرها هم فرق دارد (/ بهجای C:\). راهحل: با ذهن تازه شروع کن؛ همین دوره قدمبهقدم میبرد.
۵) نسخهی هسته را ملاک «تازگی» توزیع دانستن
Section titled “۵) نسخهی هسته را ملاک «تازگی» توزیع دانستن”یک توزیع قدیمیتر هم میتواند اصلاحیههای امنیتی هسته را به نسخهی خودش منتقل کند (backport). راهحل: به تاریخ پایان پشتیبانی توزیع نگاه کن، نه فقط عدد هسته.
نام توزیع و نسخهی کرنل سیستم خودت (یا همین محیط) را پیدا کن و در یک جمله بنویس. دو دستور لازم است: یکی برای هسته و یکی برای توزیع.
دیدن جواب
uname -rgrep PRETTY_NAME /etc/os-release7.0.14-linuxkitPRETTY_NAME="Ubuntu 24.04.5 LTS"جمله: «توزیع من Ubuntu 24.04.5 LTS است و نسخهی هستهام 7.0.14». (عددهای سیستم تو احتمالاً فرق دارند.)
تمرین اصلی: پیدا کن در محیط تمرین چه توزیعی و چه معماریای داری، چند هستهی CPU و چقدر حافظه. جواب را در یک گزارش سهخطی برای خودت بنویس.
دیدن جواب
grep PRETTY_NAME /etc/os-releaseuname -runame -mnprocgrep MemTotal /proc/meminfoPRETTY_NAME="Ubuntu 24.04.5 LTS"7.0.14-linuxkitaarch648MemTotal: 3994424 kBگزارش:
- توزیع: Ubuntu 24.04.5 LTS
- هسته: 7.0.14 روی معماری aarch64 (ARM)
- سختافزار: ۸ هستهی CPU و حدود ۴ گیگابایت حافظه (۳۹۹۴۴۲۴ کیلوبایت تقسیم بر حدود یک میلیون)
یک دوستت میگوید «من Fedora دارم» و برایش راهنمایی نوشتهاند که با sudo apt install htop شروع میشود. با کمک جدولهای این درس توضیح بده چرا این دستور روی سیستم او کار نمیکند، دستور درست چیست، و با کدام دستور میتواند خودش مطمئن شود چه توزیعی دارد.
دیدن جواب
apt مدیر بستهی خانوادهی Debian (Debian و Ubuntu) است. Fedora از خانوادهی Red Hat است و مدیر بستهاش dnf است، پس روی سیستم او apt پیدا نمیشود (command not found). دستور درست:
sudo dnf install htopبرای اطمینان از توزیع:
cat /etc/os-releaseو دنبال خط PRETTY_NAME (مثلاً Fedora Linux 44) و ID بگردد. نکتهی اصلی: هستهی هر دو سیستم لینوکس است؛ فرق در توزیع است.
آزمونک
Section titled “آزمونک”کدام یک «هسته» است؟
جواب درست: Linux (هستهای که با سختافزار حرف میزند)
Ubuntu و Debian توزیعاند؛ bash یک shell است.
توزیع (distribution) چیست؟
جواب درست: هسته + ابزارها + مدیر بسته + تنظیمات پیشفرض
توزیع محصول کامل و قابلاستفاده است.
در جدول مثال ۳ چه دیدیم؟
جواب درست: چهار توزیع مختلف که همه از هستهی لینوکس استفاده میکنند
هسته در همه لینوکس است؛ فرق در ابزارها و مدیر بسته است.
کدام دستور نام توزیع را میدهد؟
جواب درست: cat /etc/os-release
uname -r نسخهی هسته را میدهد.
مدیر بستهی Alpine؟
جواب درست: apk
Alpine از apk استفاده میکند.
متنباز بودن لینوکس یعنی…
جواب درست: کد منبع در دسترس همه است و میتوان آن را بررسی، تغییر و منتشر کرد
رایگان بودن نتیجهی متنباز بودن است، نه تعریفش.
جمعبندی
Section titled “جمعبندی”- لینوکس در اصل فقط هسته است (موتور)؛ کاربر عادی با توزیع (ماشین کامل) کار میکند.
- توزیع = هسته + ابزارهای کاربر (GNU) + مدیر بسته + تنظیمات پیشفرض.
- همهی توزیعها هستهی لینوکس دارند (مثال ۳)؛ فرقشان در ابزار، تنظیمات و مدیر بسته است (
apt،dnf،apk). uname -aهسته را وcat /etc/os-releaseتوزیع را نشان میدهد.- لینوکس متنباز (GPL) است و روی سرور، موبایل، دستگاههای تعبیهشده و ابررایانهها اجرا میشود.
- همیشه توزیع و نسخهاش را بدان، چون دستورها (مثل مدیر بسته) از توزیعی به توزیع دیگر فرق میکنند.
| دستور | کاری که میکند |
|---|---|
uname -a | همهی اطلاعات هسته |
uname -r | نسخهی هسته |
uname -m | معماری پردازنده |
cat /etc/os-release | نام و نسخهی توزیع |
. /etc/os-release && echo $PRETTY_NAME | نام توزیع در یک خط |
cat /proc/version | جزئیات ساخت هسته |
nproc | تعداد هستههای CPU |
grep MemTotal /proc/meminfo | کل حافظه |