راه‌اندازی محیط تمرین

توی این درس یاد می‌گیری برای تمرین دستورهای لینوکس چه گزینه‌هایی داری و کدام برای تو مناسب‌تر است: WSL2 روی ویندوز، یک ماشین مجازی (یا Multipass) روی مک و ویندوز، یک سرور مجازی (VPS)، و یک کانتینر برای تمرین سریع. دستورهای نصب WSL (wsl --install، wsl -l -v، wsl --set-default-version 2) را می‌بینی، بعد از نصب با یک اسکریپت کوچک مطمئن می‌شوی همه‌چیز درست است، و اولین ترمینال را باز می‌کنی و می‌خوانی.

مسئله: برای یاد گرفتن لینوکس، باید لینوکس داشته باشی

دستورهای لینوکس را با خواندن یاد نمی‌گیری؛ باید تایپ کنی، خطا بگیری و درستش کنی. پس اول یک لینوکس واقعی لازم داری که بتوانی روی آن بی‌ترس آزمایش کنی (اگر چیزی خراب شد، دوباره بسازی). خبر خوب: لازم نیست کامپیوترت را پاک کنی یا لینوکس را به‌جای سیستم‌عاملت نصب کنی. چند راه امن‌تر هست.

تشبیه: زمین تمرین، نه میدان مسابقه

فوتبال را در زمین تمرین یاد می‌گیری، نه وسط فینال. محیط تمرین لینوکس هم زمین تمرین است: جایی که اشتباه کردن مجاز است. برخی زمین‌ها شبیه سالن سرپوشیده‌اند (WSL، سریع و راحت)، بعضی شبیه زمین واقعی‌اند (VPS، با همه‌ی خطرهای سرور واقعی).

چهار راه

هر گزینه یک لینوکس واقعی می‌دهد؛ فرقشان در سرعت راه‌اندازی، فاصله با سرور واقعی و هزینه است.

گزینه	سیستم	مزیت	عیب
WSL2	ویندوز	سریع، سبک، یکپارچه با ویندوز، رایگان	فقط ویندوز؛ شبکه و systemd کمی فرق دارند
Multipass	مک، ویندوز، لینوکس	یک دستور = یک Ubuntu؛ مناسب سرور	یک ابزار اضافه (مبتنی بر ماشین مجازی)
ماشین مجازی (UTM، VirtualBox، VMware، Parallels)	مک، ویندوز	محیط کامل و گرافیکی؛ کاملاً ایزوله	نصب دستی و کندتر؛ حافظه‌ی بیشتر
VPS	هر سیستمی (فقط ssh لازم است)	شبیه سرور واقعی با IP عمومی	هزینه، به اینترنت وابسته، خطر حمله
کانتینر (داکر)	هر سیستمی که داکر دارد	چند ثانیه؛ هر زمان پاک و دوباره بساز	systemd ندارد؛ برای کار با سرویس‌ها محدودیت دارد

مثال‌های عملی

مثال ۱: ویندوز با WSL2 (نمونه)

اگر ویندوز داری، ساده‌ترین راه WSL2 است. در PowerShell که با دسترسی Administrator باز کردی:

wsl --install

این دستور (طبق مستندات مایکروسافت) هر چیزی که WSL لازم دارد را فعال می‌کند و Ubuntu را نصب می‌کند. بعد از ری‌استارت، پنجره‌ی Ubuntu باز می‌شود و یک username و password (مخصوص لینوکس) می‌خواهد. جزئیات کامل را (به‌همراه فایل‌ها و چند اشتباه رایج) در درس WSL2 برای داکر داری؛ اینجا فقط آنچه برای تمرین لینوکس لازم است.

مثال ۲: بررسی نسخه‌ی WSL (نمونه)

wsl -l -v

  NAME      STATE           VERSION
* Ubuntu    Running         2

سه ستون: NAME اسم توزیع، STATE (Running یا Stopped) و VERSION نسخه‌ی WSL. علامت * یعنی توزیع پیش‌فرض. تو نسخه‌ی ۲ می‌خواهی. اگر ۱ بود یا می‌خواهی همه‌ی توزیع‌های بعدی ۲ باشند:

wsl --set-default-version 2

The operation completed successfully.

برای تبدیل یک توزیع موجود از ۱ به ۲: wsl --set-version Ubuntu 2. از این به بعد برای باز کردن لینوکس کافی است wsl را در PowerShell بزنی یا Ubuntu را از منوی Start باز کنی.

مثال ۳: مک، با Multipass (نمونه)

Multipass (از شرکت Canonical، سازنده‌ی Ubuntu) با یک دستور یک Ubuntu تازه می‌سازد. نصب (با Homebrew) و ساخت:

brew install --cask multipass
multipass launch 24.04 --name lab --cpus 2 --memory 2G --disk 10G
multipass shell lab

دستور آخر تو را وارد ترمینال Ubuntu می‌کند. برای مدیریت: multipass list (فهرست ماشین‌ها)، multipass stop lab، و برای پاک کردن کامل multipass delete --purge lab. هر وقت لازم شد، ماشین را حذف و دوباره می‌سازی. جایگزین گرافیکی: UTM (مک) یا VirtualBox/VMware (ویندوز) با دانلود ISO اوبونتو و نصب مرحله‌به‌مرحله. روی مک‌های Apple Silicon باید تصویر ARM64 (aarch64) را بگیری، نه x86.

مثال ۴: سریع‌ترین راه، یک کانتینر (اجرای واقعی)

اگر داکر داری (در دوره‌ی داکر نصبش را یاد می‌گیری)، یک Ubuntu تمیز در چند ثانیه:

docker run --rm ubuntu:24.04 bash -c '. /etc/os-release; echo "توزیع: $PRETTY_NAME"; echo "کاربر: $(whoami)"; echo "نام ماشین: $(hostname)"; echo "پوشه‌ی فعلی: $(pwd)"'

توزیع: Ubuntu 24.04.5 LTS
کاربر: root
نام ماشین: d6e7adce2510
پوشه‌ی فعلی: /

با --rm کانتینر بعد از خروج پاک می‌شود، یعنی هر بار یک سیستم تازه. در ترمینال معمولی خودت docker run -it --rm ubuntu:24.04 bash را می‌زنی تا یک شل تعاملی بگیری (-it یعنی تعاملی با ترمینال)؛ با exit خارج می‌شوی. محدودیتش این است که systemd ندارد، پس درس‌های سرویس‌ها و فایروال را در یک ماشین مجازی یا VPS هم تمرین کن.

⚡ بررسی سریع

دستور wsl --install را کجا می‌زنی؟

مثال ۵: سرور مجازی و اولین ورود (نمونه)

با اجاره‌ی یک VPS، ارائه‌دهنده یک آدرس IP و یک رمز یا کلید برای ورود به تو می‌دهد. ورود با ssh (درس‌های بعدی) از ترمینال خودت:

ssh root@203.0.113.10

اگر VPS می‌خری، ارائه‌دهنده‌ای انتخاب کن که هم به آن دسترسی داری و هم پرداخت برایت ممکن است، و در همان روز اول بخش‌های فایروال و SSH را (در همین دوره) انجام بده: سرورهای تازه با IP عمومی ظرف چند دقیقه شروع به دریافت تلاش‌های ورود خودکار می‌کنند. برای یاد گرفتن، یک VPS ارزان با کم‌ترین مشخصات کافی است.

مثال ۶: بعد از نصب، مطمئن شو درست است (اجرای واقعی)

با هر روشی که لینوکس را آوردی، این اسکریپت کوچک را داخل آن اجرا کن تا مطمئن شوی محیط برای دوره آماده است. هر خط یک بررسی است:

check() { if eval "$2" >/dev/null 2>&1; then echo "✔ $1"; else echo "✘ $1"; fi; }
check "توزیع Ubuntu یا Debian است" '. /etc/os-release && echo "$ID $ID_LIKE" | grep -qE "ubuntu|debian"'
check "bash در دسترس است" 'command -v bash'
check "man و دستورهای پایه هست" 'command -v man ls cp grep find'
check "sudo دارم" 'sudo -n true'
check "مدیر بسته apt تنظیم است" 'apt-cache policy bash | grep -q Candidate'
check "پوشه‌ی خانه قابل‌نوشتن است" 'touch ~/.lx-test && rm ~/.lx-test'
echo "--- اطلاعات:"
echo "کاربر: $(whoami)  | خانه: $HOME  | شل: $SHELL"
echo "فضای خالی دیسک: $(df -h / | awk 'NR==2{print $4}')"

✔ توزیع Ubuntu یا Debian است
✔ bash در دسترس است
✔ man و دستورهای پایه هست
✔ sudo دارم
✔ مدیر بسته apt تنظیم است
✔ پوشه‌ی خانه قابل‌نوشتن است
--- اطلاعات:
کاربر: ali  | خانه: /home/ali  | شل: /bin/bash
فضای خالی دیسک: 408G

علامت ✔ یعنی آماده‌ای. اگر ✘ دیدی (مثلاً sudo)، همان مورد را قبل از ادامه حل کن. این اسکریپت از دستورهایی استفاده می‌کند که در درس‌های بعد یاد می‌گیری (command -v، df، awk)؛ فعلاً فقط اجرایش کن.

مثال ۷: اولین ترمینال را بخوان

وقتی ترمینال باز می‌شود، چیزی شبیه این می‌بینی:

ali@pc:~$

هر بخش یک معنی دارد: ali نام کاربر، @، pc نام ماشین، ~ پوشه‌ی فعلی (علامت ~ یعنی پوشه‌ی خانه‌ی تو) و $ یعنی «آماده‌ام، دستور بنویس» (کاربر عادی؛ برای root علامت # است). همین سه چیز را با دستور می‌پرسیم:

echo "کاربر: $(whoami)"
echo "ماشین: $(hostname)"
echo "پوشه‌ی فعلی: $(pwd)"
echo "پوشه‌ی خانه: $HOME"

کاربر: ali
ماشین: pc
پوشه‌ی فعلی: /home/ali
پوشه‌ی خانه: /home/ali

پشت پرده: WSL و ماشین مجازی چه فرقی دارند؟

یک ماشین مجازی یک کامپیوتر نرم‌افزاری کامل با هسته‌ی خودش است که روی سخت‌افزار تو می‌چرخد (برنامه‌ی «مجازی‌ساز» آن را اجرا می‌کند). WSL2 هم از همین ایده استفاده می‌کند، ولی یک ماشین مجازی خیلی سبک با هسته‌ی لینوکس واقعی است که مایکروسافت آن را برایت مدیریت می‌کند و به ویندوز وصل است. کانتینر سبک‌تر هم هست و هسته را با میزبان مشترک می‌گیرد (دیدی در درس قبل که هسته‌ی چهار توزیع یکی بود).

برای یادگیری دستورها، هر سه رفتار مشابه دارند. برای یادگیری خدمات سیستمی (systemd)، فایروال و راه‌اندازی سرور، به یک ماشین مجازی کامل یا VPS نیاز داری. در این دوره دستورهایی که به systemd نیاز دارند (سرویس‌ها، cron، فایروال) را روی یک Ubuntu با systemd واقعی آزمایش کرده‌ام تا خروجی‌ها دقیقاً مثل چیزی باشد که روی سرور می‌بینی.

جدول‌های مرجع

دستور	کجا	کار
`wsl --install`	PowerShell (Administrator)	نصب WSL و Ubuntu
`wsl -l -v`	PowerShell	فهرست توزیع‌ها با وضعیت و نسخه
`wsl --set-default-version 2`	PowerShell	نسخه‌ی ۲ را پیش‌فرض کن
`wsl --shutdown`	PowerShell	خاموش کردن همه‌ی توزیع‌ها
`multipass launch 24.04 --name lab`	ترمینال مک/ویندوز	ساخت Ubuntu جدید
`multipass shell lab`	ترمینال	ورود به ماشین
`multipass delete --purge lab`	ترمینال	حذف کامل ماشین
`docker run -it --rm ubuntu:24.04 bash`	ترمینال	شل Ubuntu یک‌بارمصرف
`ssh user@IP`	ترمینال	ورود به VPS

اشتباهات رایج

۱) نصب لینوکس به‌جای ویندوز/مک

برای شروع لازم نیست سیستم‌عاملت را عوض کنی؛ این کار خطر از دست رفتن داده دارد. راه‌حل: WSL2، ماشین مجازی یا کانتینر.

۲) انتخاب توزیع عجیب برای شروع

مقاله‌ها و این دوره روی Ubuntu (یا Debian) نوشته شده‌اند. راه‌حل: Ubuntu 24.04 LTS را بگیر تا دستورها دقیقاً یکی باشند.

۳) نوشتن دستور ویندوز در ترمینال لینوکس

wsl --install

bash: wsl: command not found

دستور wsl مال PowerShell ویندوز است و در لینوکس وجود ندارد (command not found). راه‌حل: بدان هر دستور را کجا باید بزنی (ستون «کجا» در جدول بالا).

۴) وارد نکردن یا فراموش کردن رمز

موقع تایپ رمز در ترمینال لینوکس هیچ چیز (حتی ستاره) نشان داده نمی‌شود و این عادی است. راه‌حل: رمز را بنویس و Enter بزن؛ رمز را جایی امن نگه دار.

۵) تمرین روی سرور واقعی (production) خودت

rm --no-such-flag 2>&1 | head -2

rm: unrecognized option '--no-such-flag'
Try 'rm --help' for more information.

گاهی یک دستور اشتباه یا flag اشتباه خطا می‌دهد؛ ولی اگر روی سرور مهم تمرین کنی، یک rm -rf اشتباه خسارت واقعی دارد. راه‌حل: اول در محیط تمرین، بعد روی سرور.

تمرین

✎ تمرینآسان

بگو در سیستم تو (ویندوز یا مک یا لینوکس) کدام گزینه‌ی این درس مناسب‌تر است و دلیلش را در یک جمله بنویس. اگر داکر داری، یک Ubuntu یک‌بارمصرف بالا بیاور و نام توزیعش را چاپ کن.

دیدن جواب

پاسخ نمونه: «ویندوز دارم، پس WSL2، چون رایگان و سبک است و لینوکس واقعی می‌دهد.» و اگر داکر داری:

docker run --rm ubuntu:24.04 sh -c '. /etc/os-release; echo $PRETTY_NAME'

Ubuntu 24.04.5 LTS

✎ تمرینمتوسط

تمرین اصلی: Ubuntu را نصب کن و اولین ترمینال را باز کن. بعد با اسکریپتی که در مثال ۶ دیدی مطمئن شو محیطت آماده است و سه چیز را چاپ کن: نام کاربر، نام ماشین و پوشه‌ی فعلی.

دیدن جواب

echo "کاربر: $(whoami) | ماشین: $(hostname) | پوشه‌ی فعلی: $(pwd)"

کاربر: ali | ماشین: pc | پوشه‌ی فعلی: /home/ali

اگر همه‌ی بررسی‌های مثال ۶ ✔ شد، آماده‌ای.

✎ تمرینسخت

بنویس یک اسکریپت env-report.sh که گزارشی از محیط بدهد: توزیع، هسته، معماری، تعداد CPU، حافظه‌ی کل و فضای خالی دیسک، و اگر sudo در دسترس نیست هشدار بدهد. آن را ذخیره، اجرایی و اجرا کن.

دیدن جواب

cat > env-report.sh <<'LXEOF'
#!/bin/bash
. /etc/os-release
echo "توزیع:  $PRETTY_NAME"
echo "هسته:   $(uname -r) ($(uname -m))"
echo "CPU:    $(nproc) هسته"
echo "حافظه:  $(grep MemTotal /proc/meminfo | awk '{printf "%.1f GB", $2/1024/1024}')"
echo "دیسک:   $(df -h / | awk 'NR==2{print $4}') آزاد"
sudo -n true 2>/dev/null && echo "sudo:   در دسترس" || echo "هشدار: sudo در دسترس نیست"
LXEOF
chmod +x env-report.sh
./env-report.sh

توزیع:  Ubuntu 24.04.5 LTS
هسته:   7.0.14-linuxkit (aarch64)
CPU:    8 هسته
حافظه:  3.8 GB
دیسک:   408G آزاد
sudo:   در دسترس

آزمونک

؟ آزمونک

ساده‌ترین راه برای داشتن لینوکس واقعی روی ویندوز؟
خروجی wsl -l -v ستون VERSION چه می‌گوید؟
کدام گزینه برای تمرین فایروال و systemd بهتر است؟
در پرامپت ali@pc:~$ علامت ~ یعنی…
چرا نباید در شروع لینوکس را جای سیستم‌عاملت نصب کنی؟
هنگام تایپ رمز در ترمینال لینوکس چه می‌بینی؟

جمع‌بندی

برای تمرین به یک لینوکس واقعی نیاز داری؛ نه پاک کردن سیستم‌عاملت.
ویندوز: WSL2 (wsl --install، wsl -l -v، wsl --set-default-version 2). مک/ویندوز: Multipass یا ماشین مجازی. هر جا: کانتینر. برای شبیه‌سازی سرور واقعی: VPS.
Ubuntu 24.04 LTS را انتخاب کن تا دستورها با دوره یکی باشند.
بعد از نصب، با یک اسکریپت ساده (مثال ۶) درستی محیط را بسنج.
پرامپت ali@pc:~$ یعنی کاربر، ماشین، پوشه‌ی فعلی و علامت کاربر عادی.
دستورهای ویندوز (wsl ...) فقط در PowerShell‌اند، نه در لینوکس.

برگه‌ی تقلب این درس

دستور	کاری که می‌کند
`wsl --install`	نصب WSL و Ubuntu (PowerShell ادمین) — نمونه
`wsl -l -v`	فهرست توزیع‌ها و نسخه‌ی WSL — نمونه
`wsl --set-default-version 2`	نسخه‌ی ۲ پیش‌فرض — نمونه
`multipass launch 24.04 --name lab`	ساخت Ubuntu با Multipass — نمونه
`docker run -it --rm ubuntu:24.04 bash`	یک Ubuntu یک‌بارمصرف
`whoami`	نام کاربر فعلی
`hostname`	نام ماشین
`pwd`	پوشه‌ی فعلی
`echo $HOME`	پوشه‌ی خانه