کمک گرفتن از خود لینوکس

توی این درس یاد می‌گیری وقتی یک دستور را نمی‌شناسی یا یادت رفته چه flag ای داشت، بدون هیچ سایتی جوابش را از خود لینوکس بگیری. صفحه‌های man (man ls) را باز و بخش SYNOPSIS را بخوانی، با --help خلاصه‌ی سریع بگیری، برای دستورهای داخلی shell از help استفاده کنی، با type و which بفهمی یک دستور چیست و کجاست، و با apropos دستوری را که اسمش را نمی‌دانی پیدا کنی. با tldr هم آشنا می‌شوی. تمرین: flag ای از ls پیدا می‌کنی که فایل‌ها را بر اساس حجم مرتب کند.

مسئله: صدها دستور، هیچ‌کس همه‌شان را حفظ نیست

لینوکس هزاران دستور و flag دارد. حتی متخصص‌ها flag های دستورها را حفظ نیستند؛ فقط بلدند کجا نگاه کنند. کسی که این مهارت را دارد، روی هر سروری (حتی بدون اینترنت) کار می‌کند، چون راهنما همراه خود سیستم است.

تشبیه: کتابچه‌ی راهنمای داخل جعبه

هر وسیله‌ی برقی کتابچه‌ی راهنما همراه جعبه دارد. لینوکس هم همین‌طور: man کتابچه‌ی کامل است، --help برگه‌ی خلاصه‌ی روی جعبه، type برچسب «این چیست و کجا ساخته شده» و apropos فهرست راهنما برای وقتی که اسم وسیله را نمی‌دانی.

از سریع‌ترین و کم‌حجم‌ترین شروع کن و فقط در صورت نیاز سراغ کامل‌ترین برو.

مثال‌های عملی

مثال ۱: `man`، راهنمای کامل

man (مخفف manual) صفحه‌ی راهنمای یک دستور را باز می‌کند. در ترمینال واقعی این صفحه در برنامه‌ی less باز می‌شود و با کلیدها حرکت می‌کنی؛ اینجا برای نمایش، بالای صفحه را چاپ می‌کنم (col -b فقط علامت‌های ضخیم‌کننده را حذف می‌کند و در ترمینال خودت لازم نیست):

man ls | col -b | head -22

LS(1)         User Commands         LS(1)

NAME
       ls - list directory contents

SYNOPSIS
       ls [OPTION]... [FILE]...

DESCRIPTION
       List  information  about   the FILEs (the current directory by default).
       Sort entries alphabetically if none of -cftuvSUX nor --sort  is  speci‐
       fied.

       Mandatory  arguments  to   long  options are mandatory for short options
       too.

       -a, --all
        do not ignore entries starting with .

       -A, --almost-all
        do not list implied . and ..

بخش‌های استاندارد هر صفحه:

بخش	محتوا
NAME	اسم و توضیح یک‌خطی
SYNOPSIS	شکل کلی نوشتن دستور
DESCRIPTION	توضیح کامل و فهرست گزینه‌ها
EXAMPLES	مثال‌ها (همه‌ی صفحه‌ها ندارند)
SEE ALSO	دستورهای مرتبط

مثال ۲: خواندن SYNOPSIS

خط SYNOPSIS یک نقشه‌ی فشرده است: ls [OPTION]... [FILE].... قراردادهایش:

نماد	معنی
`[ ... ]`	اختیاری است
`...`	می‌تواند تکرار شود (چند تا)
`A \| B`	یکی از دو
حروف بزرگ (`FILE`)	جای‌نگهدار؛ خودت مقدار می‌گذاری
`<...>`	الزامی (در بعضی صفحه‌ها)

پس ls [OPTION]... [FILE]... یعنی: ls، هر چند option (اختیاری)، هر چند فایل یا پوشه (اختیاری). برای دستورهای دیگر هم همین‌طور بخوان؛ مثلاً cp:

man cp | col -b | sed -n '/^SYNOPSIS/,/^DESCRIPTION/p' | head -8

SYNOPSIS
       cp [OPTION]... [-T] SOURCE DEST
       cp [OPTION]... SOURCE... DIRECTORY
       cp [OPTION]... -t DIRECTORY SOURCE...

DESCRIPTION

cp [OPTION]... SOURCE DEST یعنی یک مبدأ و یک مقصد؛ cp [OPTION]... SOURCE... DIRECTORY یعنی چند مبدأ و یک پوشه‌ی مقصد. دو شکل مجاز است.

مثال ۳: حرکت و جستجو داخل man

در ترمینال تعاملی، man صفحه را با less نشان می‌دهد. کلیدهای مهم:

کلید	کار
`Space` یا `f`	صفحه‌ی بعد
`b`	صفحه‌ی قبل
`j` / `k` یا `↓` / `↑`	یک خط پایین/بالا
`/متن` + Enter	جستجوی `متن` به‌سمت پایین
`n` / `N`	نتیجه‌ی بعدی / قبلی
`g` / `G`	اول / آخر صفحه
`q`	خروج

جستجو مهم‌ترین مهارت است: به‌جای خواندن همه‌ی صفحه، /sort می‌زنی. همین جستجو را اینجا با grep شبیه‌سازی می‌کنم (در ترمینال واقعی /size را داخل man می‌زنی):

man ls | col -b | grep -n -i "sort by file size"

152:       -S     sort by file size, largest first

خط شماره‌ی بالا همان جایی است که -S توضیح داده شده است. پس flag ای که فایل‌ها را بر اساس حجم مرتب می‌کند -S است. امتحانش می‌کنیم:

mkdir -p t && cd t
head -c 100 /dev/zero > a_small.txt
head -c 5000 /dev/zero > b_big.txt
head -c 800 /dev/zero > c_medium.txt
echo "--- ترتیب پیش‌فرض (الفبایی):"
ls -l | awk 'NR>1{print $5, $9}'
echo "--- با -S (بزرگ‌ترین اول):"
ls -lS | awk 'NR>1{print $5, $9}'

--- ترتیب پیش‌فرض (الفبایی):
100 a_small.txt
5000 b_big.txt
800 c_medium.txt
--- با -S (بزرگ‌ترین اول):
5000 b_big.txt
800 c_medium.txt
100 a_small.txt

مثال ۴: `--help`، خلاصه‌ی سریع

بیشتر دستورهای GNU گزینه‌ی --help دارند که یک خلاصه‌ی کوتاه‌تر از man می‌دهد، مناسب وقتی فقط flag را می‌خواهی یادآوری کنی:

ls --help | head -12

Usage: ls [OPTION]... [FILE]...
List information about the FILEs (the current directory by default).
Sort entries alphabetically if none of -cftuvSUX nor --sort is specified.

Mandatory arguments to long options are mandatory for short options too.
  -a, --all                  do not ignore entries starting with .
  -A, --almost-all           do not list implied . and ..
      --author               with -l, print the author of each file
  -b, --escape               print C-style escapes for nongraphic characters
      --block-size=SIZE      with -l, scale sizes by SIZE when printing them;
                             e.g., '--block-size=M'; see SIZE format below

می‌شود خروجی را با grep فیلتر کرد (در درس‌های pipe و grep کامل یاد می‌گیری؛ فعلاً فقط نتیجه را ببین. الگوی ^ +-S یعنی «خطی که با فاصله و بعد -S شروع می‌شود»):

ls --help | grep -E "^ +-S "

  -S                         sort by file size, largest first

اگر flag را اشتباه بزنی، خود دستور راهنمایی می‌کند:

ls -z 2>&1

ls: invalid option -- 'z'
Try 'ls --help' for more information.

پیام خطا می‌گوید «-z وجود ندارد» و راه را نشان می‌دهد: Try 'ls --help'. خطاها را بخوان؛ پر از سرنخ‌اند.

مثال ۵: دستورهای داخلی shell، `help`

بعضی دستورها (مثل cd) برنامه‌ی جدا نیستند و جزو خود shell‌اند (درس قبل: builtin). برای آن‌ها man معمولاً چیزی ندارد و باید از help استفاده کنی:

whatis cd 2>&1 | head -2
echo "--- help cd:"
help cd | head -8

cd: nothing appropriate.
--- help cd:
cd: cd [-L|[-P [-e]] [-@]] [dir]
    Change the shell working directory.

    Change the current directory to DIR.  The default DIR is the value of the
    HOME shell variable. If DIR is "-", it is converted to $OLDPWD.

    The variable CDPATH defines the search path for the directory containing
    DIR.  Alternative directory names in CDPATH are separated by a colon (:).

whatis cd چیزی پیدا نکرد، ولی help cd راهنمای کامل را داد. قاعده: اگر man چیزی جواب نداد، بپرس type چیزی (مثال ۶): اگر shell builtin بود، help چیزی.

⚡ بررسی سریع

برای دستور داخلی cd کدام راهنما را باید بزنی؟

مثال ۶: `type` و `which`، این دستور چیست و کجاست؟

type می‌گوید shell با آن اسم چه می‌کند؛ which فقط مسیر برنامه را نشان می‌دهد:

hash -r
type cd
type ls
type -a echo
which python3
which -a python3
command -v ls cd

cd is a shell builtin
ls is /usr/bin/ls
echo is a shell builtin
echo is /usr/bin/echo
echo is /bin/echo
/usr/bin/python3
/usr/bin/python3
/bin/python3
/usr/bin/ls
cd

cd یک builtin است، ls یک فایل برنامه در /usr/bin/ls. echo هم builtin است هم برنامه‌ی جدا (type -a همه‌ی نسخه‌ها را نشان می‌دهد؛ shell اول builtin را اجرا می‌کند). وقتی چند نسخه از یک دستور داری (مثلاً دو پایتون)، which -a به تو می‌گوید کدام اول پیدا می‌شود (ترتیب $PATH، درس متغیرهای محیطی). command -v در اسکریپت‌ها برای «آیا این دستور هست؟» استاندارد است. (اگر قبلاً ls را اجرا کرده باشی، type ls می‌گوید hashed: shell مسیر برنامه‌هایی را که یک بار پیدا کرده در یک جدول به‌خاطر می‌سپارد تا دفعه‌ی بعد جستجو نکند؛ hash -r آن جدول را خالی می‌کند.)

برای پیدا کردن برنامه و راهنمایش با هم:

whereis ls

ls: /usr/bin/ls /usr/share/man/man1/ls.1.gz

مثال ۷: `apropos`، اسم دستور را نمی‌دانم

وقتی می‌دانی چه کاری می‌خواهی ولی اسم دستور را نه، apropos (یا man -k) در توضیح یک‌خطی همه‌ی صفحه‌ها جستجو می‌کند:

apropos "copy files"
echo "--- فقط بخش ۱ (دستورهای کاربر):"
apropos -s 1 copy | head -5

cp (1)               - copy files and directories
install (1)          - copy files and set attributes
--- فقط بخش ۱ (دستورهای کاربر):
aarch64-linux-gnu-objcopy (1) - copy and translate object files
cp (1)               - copy files and directories
dd (1)               - convert and copy a file
install (1)          - copy files and set attributes
objcopy (1)          - copy and translate object files

نتیجه: cp (کپی فایل) و install. هر ردیف نام (بخش) - توضیح است. عدد داخل پرانتز شماره‌ی بخش صفحه‌ی man است:

بخش	محتوا
1	دستورهای کاربر (`ls`, `cp`)
2	فراخوانی‌های سیستمی هسته (`open`, `read`)
3	توابع کتابخانه‌ی C (`printf`)
5	فرمت فایل‌های تنظیمات (`passwd`, `crontab`)
7	مفاهیم کلی (`signal`, `regex`)
8	دستورهای مدیریت سیستم (`useradd`, `mount`)

گاهی یک اسم در چند بخش هست. با شماره مشخص می‌کنی:

man -f printf
echo "--- بخش 1 (دستور شل):"
man 1 printf | col -b | head -1
echo "--- بخش 3 (تابع C):"
man 3 printf | col -b | head -1

printf (1)           - format and print data
printf (3)           - formatted output conversion
--- بخش 1 (دستور شل):
PRINTF(1)       User Commands           PRINTF(1)
--- بخش 3 (تابع C):
printf(3)       Library Functions Manual         printf(3)

مثال ۸: `tldr`، خلاصه با مثال (نمونه)

صفحه‌های man دقیق ولی طولانی‌اند. ابزار tldr (از «too long; didn’t read») صفحه‌های کوتاه با مثال‌های رایج می‌دهد. نصب و استفاده (روی Ubuntu نیاز به اینترنت برای گرفتن صفحه‌ها دارد):

sudo apt install tldr
tldr tar

tar
Archiving utility.

- Create an archive from files:
  tar cf target.tar file1 file2 file3
...

اگر tldr در دسترس نبود، راه برگشت همیشه همین man و --help و جستجو با / است. برای همین اول آن‌ها را یاد گرفتیم.

مثال ۹: نسخه و سازنده‌ی دستور

ls --version | head -1
man --version
bash --version | head -1

ls (GNU coreutils) 9.4
man 2.12.0
GNU bash, version 5.2.21(1)-release (aarch64-unknown-linux-gnu)

--version نسخه را می‌دهد؛ این وقتی مهم است که یک flag در نسخه‌ی قدیمی‌تر نباشد.

پشت پرده: man کجا می‌خواند؟

صفحه‌های man فایل‌های فشرده در /usr/share/man/man1/، man5/ و … هستند (ls.1.gz یعنی صفحه‌ی ls در بخش ۱). man -w ls مسیر واقعی را می‌دهد:

man -w ls
man -w passwd
man -w 5 passwd

/usr/share/man/man1/ls.1.gz
/usr/share/man/man1/passwd.1.gz
/usr/share/man/man5/passwd.5.gz

برنامه‌ی man فایل را با groff قالب‌بندی می‌کند و با less نشان می‌دهد. پایگاه apropos (mandb) فهرست یک‌خطی همه‌ی صفحه‌هاست که با نصب بسته‌ها به‌روز می‌شود. در سیستم‌های کم‌حجم (مثل بعضی ایمیج‌های کانتینر) صفحه‌های man حذف شده‌اند تا حجم کم شود؛ برای همین در یک کانتینر گاهی man ls می‌گوید «No manual entry». در ماشین عادی نصب هستند.

جدول‌های مرجع

دستور	کار	نمونه
`man CMD`	راهنمای کامل	`man ls`
`man N CMD`	بخش مشخص	`man 5 passwd`
`man -k عبارت` / `apropos`	جستجو در توضیح‌ها	`apropos copy`
`man -f CMD` / `whatis`	توضیح یک‌خطی	`whatis ls`
`man -w CMD`	مسیر فایل راهنما	`man -w ls`
`CMD --help`	خلاصه (GNU)	`ls --help`
`help CMD`	راهنمای دستور داخلی shell	`help cd`
`type CMD`	نوع دستور (builtin، فایل، alias)	`type -a echo`
`which CMD`	مسیر برنامه	`which python3`
`whereis CMD`	برنامه + راهنما	`whereis ls`
`command -v CMD`	آیا هست؟ (در اسکریپت)	`command -v git`
`tldr CMD`	خلاصه با مثال (نیاز به نصب)	`tldr tar`

اشتباهات رایج

۱) `man` برای دستور داخلی shell

man cd 2>&1 | head -2

No manual entry for cd

cd برنامه نیست و صفحه‌ی مستقلی ندارد؛ پیام «No manual entry» می‌گیری. راه‌حل: help cd.

۲) صفحه‌ی اشتباه در بخش اشتباه

man printf بخش ۱ (دستور) را باز می‌کند، نه تابع C. اگر تابع C (بخش ۳) را می‌خواهی، man 3 printf. راه‌حل: اگر صفحه چیزی نبود که انتظار داشتی، بخش را مشخص کن.

۳) فکر کردن «اگر man نیست، دستور نیست»

man -k "no-such-thing-xyz" 2>&1 | head -2

no-such-thing-xyz: nothing appropriate.

جستجوی بی‌نتیجه فقط یعنی آن عبارت در توضیح‌ها نیست؛ ممکن است اسم دیگری داشته باشد. راه‌حل: مترادف را امتحان کن (copy ← cp)، یا انگلیسی ساده‌تر (apropos "list directory").

۴) خواندن کل man به‌جای جستجو

صفحه‌ی bash هزاران خط است. راه‌حل: /عبارت برای پرش مستقیم به بخش مورد نظر؛ یا man bash | col -b | grep -n عبارت.

۵) اجرای `which` برای دستور builtin

which cd; echo "کد خروج: $?"

کد خروج: 1

which cd چیزی چاپ نمی‌کند و کد خروج غیرصفر می‌دهد، چون cd فایلی ندارد. راه‌حل: type cd.

تمرین

✎ تمرینآسان

با type بفهم echo، ls و cd هر کدام چه هستند.

دیدن جواب

type echo ls cd

echo is a shell builtin
ls is /usr/bin/ls
cd is a shell builtin

✎ تمرینمتوسط

تمرین اصلی: flag ای از ls پیدا کن که فایل‌ها را بر اساس حجم مرتب کند. فقط با man یا --help (نه اینترنت) پیدایش کن، سه فایل با حجم متفاوت بساز و نشان بده ترتیب درست است.

دیدن جواب

ls --help | grep -i "sort by file size"
mkdir -p ex && cd ex
head -c 10 /dev/zero > a.txt; head -c 3000 /dev/zero > b.txt; head -c 500 /dev/zero > c.txt
ls -lS | awk 'NR>1{print $5, $9}'

  -S                         sort by file size, largest first
3000 b.txt
500 c.txt
10 a.txt

flag همان -S است؛ بزرگ‌ترین فایل (b.txt) اول می‌آید. برای معکوس: ls -lSr.

✎ تمرینسخت

یک تابع shell بنویس به اسم opt که اسم دستور و یک flag بگیرد و توضیح همان flag را از صفحه‌ی man چاپ کند (مثلاً opt ls -S). روی ls -S و ls -h و cp -a امتحانش کن.

دیدن جواب

opt() { man "$1" | col -b | grep -A2 -E "^ +$2[ ,]" | head -4; }
opt ls -S
echo "---"; opt ls -h
echo "---"; opt cp -a

       -S     sort by file size, largest first

       --sort=WORD
---
       -h, --human-readable
        with -l and -s, print sizes like 1K 234M 2G etc.

---
       -a, --archive
        same as -dR --preserve=all

الگوی grep اول خطی را می‌گیرد که با آن flag شروع می‌شود و دو خط بعدش را هم نشان می‌دهد.

آزمونک

؟ آزمونک

در man ls، با کلید / چه می‌کنی؟
SYNOPSIS: cp [OPTION]... SOURCE DEST. [OPTION]... یعنی…
راهنمای دستور داخلی cd را از کجا می‌گیری؟
اگر اسم دستور را نمی‌دانی ولی کارش را می‌دانی؟
type -a echo چه نشان می‌دهد؟
flag مرتب‌سازی ls بر اساس حجم؟

جمع‌بندی

ترتیب کمک: type (چیست؟) ← CMD --help (خلاصه) ← man CMD (کامل) ← apropos (اسم را نمی‌دانم).
در man با /عبارت جستجو کن، با n بعدی، با q خروج؛ SYNOPSIS را بخوان: [ ] اختیاری، ... تکرار.
بخش‌های man: ۱ دستورهای کاربر، ۳ توابع C، ۵ فرمت فایل‌ها، ۸ مدیریت سیستم؛ man 3 printf.
دستور داخلی shell (cd) با help راهنما می‌دهد؛ type نوع دستور و which مسیر برنامه را نشان می‌دهد.
tldr خلاصه‌ی با مثال می‌دهد ولی نصب و اینترنت می‌خواهد؛ man همیشه همراه سیستم است (در ماشین‌های کم‌حجم ممکن است حذف شده باشد).
پیام خطای دستور اغلب خودش --help را پیشنهاد می‌کند؛ بخوانش.

برگه‌ی تقلب این درس

دستور	کاری که می‌کند
`man ls`	راهنمای کامل ls
`man 5 passwd`	صفحه‌ی بخش ۵ (فرمت فایل)
`ls --help`	خلاصه‌ی گزینه‌ها
`help cd`	راهنمای دستور داخلی shell
`type -a echo`	همه‌ی معنی‌های یک اسم
`which python3`	مسیر برنامه
`whereis ls`	برنامه و راهنما
`apropos "copy files"`	جستجو در توضیح‌ها
`man -f ls / whatis ls`	توضیح یک‌خطی
`man -w ls`	مسیر فایل راهنما

کمک گرفتن از خود لینوکس

مسئله: صدها دستور، هیچ‌کس همه‌شان را حفظ نیست

تشبیه: کتابچه‌ی راهنمای داخل جعبه

مثال‌های عملی

مثال ۱: man، راهنمای کامل

مثال ۲: خواندن SYNOPSIS

مثال ۳: حرکت و جستجو داخل man

مثال ۴: --help، خلاصه‌ی سریع

مثال ۵: دستورهای داخلی shell، help

مثال ۶: type و which، این دستور چیست و کجاست؟

مثال ۷: apropos، اسم دستور را نمی‌دانم

مثال ۸: tldr، خلاصه با مثال (نمونه)

مثال ۹: نسخه و سازنده‌ی دستور

پشت پرده: man کجا می‌خواند؟

جدول‌های مرجع

اشتباهات رایج

۱) man برای دستور داخلی shell

۲) صفحه‌ی اشتباه در بخش اشتباه

۳) فکر کردن «اگر man نیست، دستور نیست»

۴) خواندن کل man به‌جای جستجو

۵) اجرای which برای دستور builtin

تمرین

آزمونک

جمع‌بندی

مثال ۱: `man`، راهنمای کامل

مثال ۴: `--help`، خلاصه‌ی سریع

مثال ۵: دستورهای داخلی shell، `help`

مثال ۶: `type` و `which`، این دستور چیست و کجاست؟

مثال ۷: `apropos`، اسم دستور را نمی‌دانم

مثال ۸: `tldr`، خلاصه با مثال (نمونه)

۱) `man` برای دستور داخلی shell

۵) اجرای `which` برای دستور builtin