رفتن به محتوا
لینوکس از صفرفایل‌ها و پوشه‌هادرس ۹ از ۳۴

ویرایش فایل با nano و vim

روی سرور بدون محیط گرافیکی فایل ویرایش کن: nano برای شروع (میانبرهای Ctrl)، حالت‌های vim (Normal، Insert، Command)، ذخیره و خروج (:w، :wq، :q!)، جستجو (/word) و جایگزینی؛ همراه تصویر واقعی صفحه‌ی هر ویرایشگر.

  • حدود ۲۷ دقیقه مطالعه
  • ۱۱ مثال اجراشده
  • ۳ تمرین با جواب
  • مقدماتی تا متوسط
  • به‌روزرسانی: ۲۹ مهر ۱۴۰۵

توی این درس یاد می‌گیری روی سروری که محیط گرافیکی ندارد، فایل تنظیمات را ویرایش کنی. با nano شروع می‌کنی که ساده است و میانبرهایش پایین صفحه نوشته شده (Ctrl+O ذخیره، Ctrl+X خروج)، بعد vim را یاد می‌گیری که روی هر سروری هست و حالت‌های مختلف دارد: Normal (حرکت و دستور)، Insert (تایپ) و Command (دستورهایی مثل :w، :wq، :q!). جستجو با /word و جایگزینی هم می‌آید. برای اینکه ببینی ویرایشگرها چه شکلی‌اند، در هر مرحله دقیقاً می‌گویم چه کلیدی بزنی و صفحه‌ی واقعی nano و vim را بعد از آن نشان می‌دهم.

مسئله: سرور محیط گرافیکی ندارد

Section titled “مسئله: سرور محیط گرافیکی ندارد”

روی لپ‌تاپ فایل را با یک ویرایشگر گرافیکی (مثل VS Code) باز می‌کنی. روی سرور فقط یک ترمینال داری و باید فایلی مثل /etc/ssh/sshd_config یا nginx.conf را عوض کنی. پس باید حداقل یک ویرایشگر داخل ترمینال بلد باشی. و مهم‌تر از آن: وقتی تصادفاً در vim گیر کنی (که برای همه اتفاق می‌افتد) بدانی چطور خارج شوی.

nano مثل یک دفترچه‌ی ساده است: باز می‌کنی، می‌نویسی و فهرست کارهایی که می‌شود کرد (ذخیره، خروج، جستجو) پایین صفحه چاپ شده. vim مثل یک دستگاه تایپ حرفه‌ای است با پدال‌های متعدد: در ابتدا گیج‌کننده است (چون «حالت» دارد: یک حالت برای حرکت و دستور، یک حالت برای تایپ)، ولی وقتی عادت کردی، خیلی سریع‌تر می‌شود و روی هر سروری هست.

nano همیشه در حالت تایپ است و میانبرها پایین صفحه‌اند. vim سه حالت اصلی دارد و با Esc همیشه به Normal برمی‌گردی.

همه‌ی تمرین‌ها را در یک پوشه‌ی جدا انجام بده تا فایل‌هایت قاطی نشوند:

Terminal window
mkdir -p ~/ed
cd ~/ed

mkdir -p پوشه را می‌سازد و cd واردش می‌شود (هر دو را در درس‌های قبل دیدی).

یک قرارداد برای این درس: در بلوک‌هایی با عنوان «کلیدها» کلیدهایی را که باید بزنی به‌ترتیب نوشته‌ام، و در بلوک «صفحه» چیزی را که بعدش در ترمینالت می‌بینی.

مثال ۱: کدام ویرایشگرها روی سیستم هست؟

Section titled “مثال ۱: کدام ویرایشگرها روی سیستم هست؟”
Terminal window
which nano vim vi
خروجی
/usr/bin/nano
/usr/bin/vim
/usr/bin/vi

which می‌گوید هر برنامه کجا نصب است. هر سه هستند. اگر vim چاپ نشد، نصبش کن: sudo apt install vim (درس مدیریت بسته‌ها). روی Ubuntu ویرایشگر پیش‌فرض (همان که برنامه‌هایی مثل crontab -e باز می‌کنند) nano است.

یک فایل تازه با nano باز کن (اگر وجود نداشته باشد، nano آن را می‌سازد):

Terminal window
nano hello.txt
صفحه
GNU nano 7.2 hello.txt
[ New File ]
^G Help ^O Write Out ^W Where Is ^K Cut ^T Execute
^X Exit ^R Read File ^\ Replace ^U Paste ^J Justify

بالا نام برنامه و فایل است، وسط فضای تایپ، و پایین نوار میانبرها. علامت ^ یعنی کلید Ctrl (مثلاً ^X یعنی Ctrl+X) و M- یعنی کلید Alt. چون nano همیشه آماده‌ی تایپ است، مستقیم بنویس:

کلیدها
hello from nano ← تایپ کن
Enter
second line ← تایپ کن
صفحه
GNU nano 7.2 hello.txt *
hello from nano
second line
^G Help ^O Write Out ^W Where Is ^K Cut ^T Execute
^X Exit ^R Read File ^\ Replace ^U Paste ^J Justify

بالا کنار اسم فایل یک ستاره (*) آمده: یعنی تغییرها ذخیره نشده‌اند. برای ذخیره Ctrl+O (Write Out) را بزن. nano پایین صفحه اسم فایل را می‌پرسد:

صفحه (پایین)
File Name to Write: hello.txt
^G Help M-D DOS Format M-A Append M-B Backup File
^C Cancel M-M Mac Format M-P Prepend ^T Browse

با Enter اسم را تأیید کن (پیام [ Wrote 2 lines ] می‌آید). حالا با Ctrl+X خارج شو. اگر فایل ذخیره‌نشده باشد، nano می‌پرسد Save modified buffer?؛ با y ذخیره می‌کند و با n تغییرها را دور می‌ریزد.

بعد از خروج، محتوای فایل را ببین:

Terminal window
cat hello.txt
خروجی
hello from nano
second line

مثال ۳: میانبرهای مهم nano

Section titled “مثال ۳: میانبرهای مهم nano”
میانبر کار
Ctrl+O ذخیره (Write Out)
Ctrl+X خروج (اگر لازم باشد می‌پرسد ذخیره شود یا نه)
Ctrl+W جستجو (Where Is)؛ با Alt+W نتیجه‌ی بعدی
Ctrl+\ جایگزینی (Replace)
Ctrl+K بریدن خط فعلی
Ctrl+U چسباندن (آنچه بریده‌ای)
Ctrl+_ رفتن به شماره‌ی خط
Alt+U / Alt+E واگرد (undo) / تکرار (redo)
Ctrl+G راهنما
Ctrl+C نمایش شماره‌ی خط و ستون فعلی

دو گزینه هم موقع باز کردن به کار می‌آیند: nano -l فایل (شماره‌ی خط‌ها را کنار صفحه نشان می‌دهد) و nano +15 فایل (مستقیم روی خط ۱۵ باز می‌کند؛ وقتی پیام خطایی می‌گوید «خطا در خط ۱۵»).

⚡ بررسی سریع

در nano کلید ^X یعنی…

اول یک فایل سه‌خطی بساز (printf مثل echo است ولی \n را به خط جدید تبدیل می‌کند) و با vim بازش کن:

Terminal window
printf 'line one\nline two\nline three\n' > demo.txt
vim demo.txt
صفحه
line one
line two
line three
~
~
~
~
~
~
~
~
"demo.txt" 3L, 29B 1,1 All

وقتی vim باز می‌شود در حالت Normal است: هر کلیدی که می‌زنی یک دستور است، نه تایپ متن! خط آخر اسم فایل، تعداد خط و بایت (3L, 29B) و جای مکان‌نما (1,1 یعنی خط ۱، ستون ۱) را نشان می‌دهد. خط‌های ~ یعنی «اینجا بعد از آخر فایل است».

مهم‌ترین قاعده‌ی vim: Esc همیشه تو را به حالت Normal برمی‌گرداند. اگر نمی‌دانی در کدام حالتی، دو بار Esc بزن.

برای تایپ باید وارد Insert شوی: کلید i (تایپ قبل از مکان‌نما)، a (بعد از مکان‌نما) یا o (یک خط جدید زیر خط فعلی). بیا یک خط به آخر فایل اضافه کنیم:

کلیدها
G ← برو به آخرین خط
o ← خط جدید زیرش باز کن و وارد Insert شو
added with vim ← تایپ کن
صفحه
line one
line two
line three
added with vim
~
~
~
~
~
~
~
-- INSERT -- 4,15 All

پایین -- INSERT -- یعنی در حالت تایپ هستی. حالا Esc را بزن تا به Normal برگردی:

صفحه (پایین)
~
4,14 All

-- INSERT -- رفت. (مکان‌نما یک ستون عقب رفت و روی آخرین حرف نشست؛ این رفتار عادی vim است.)

مثال ۶: حالت Command، ذخیره و خروج

Section titled “مثال ۶: حالت Command، ذخیره و خروج”

از Normal با زدن : وارد Command mode می‌شوی: مکان‌نما به خط آخر صفحه می‌رود و منتظر دستور است. مهم‌ترین دستورها:

دستور کار
:w ذخیره (write)
:q خروج (فقط اگر تغییر ذخیره‌نشده‌ای نباشد)
:wq یا ZZ ذخیره و خروج
:q! خروج بدون ذخیره (دور ریختن تغییرها)
:w نام ذخیره با نام دیگر

ادامه‌ی همان فایل:

کلیدها
:wq ← بنویس
Enter

vim بسته می‌شود و به پرامپت برمی‌گردی. محتوا را ببین:

Terminal window
cat demo.txt
خروجی
line one
line two
line three
added with vim

خط جدید ذخیره شد. حالا ببین اگر بدون ذخیره بخواهی خارج شوی چه می‌شود. دوباره vim demo.txt را باز کن و:

کلیدها
G o temporary change ← یعنی G، بعد o، بعد تایپ متن
Esc
:q
Enter
صفحه (پایین)
E37: No write since last change (add ! to override)
Press ENTER or type command to continue

vim جلوی خروج را گرفت: «از آخرین تغییر چیزی ذخیره نشده؛ اگر مطمئنی ! اضافه کن». Enter بزن و این بار :q! و Enter. vim بدون ذخیره بسته می‌شود:

Terminal window
cat demo.txt
خروجی
line one
line two
line three
added with vim

خط temporary change ذخیره نشد. :q! راه فرار همیشگی توست.

vim demo.txt را باز کن. در حالت Normal، کلید / جستجو را شروع می‌کند:

کلیدها
/two ← بنویس
Enter
صفحه (پایین)
~
~
/two 2,6 All

مکان‌نما روی two در خط ۲ رفت (2,6). با n به نتیجه‌ی بعدی می‌روی، با N به قبلی، و ?متن به سمت بالا جستجو می‌کند. اگر به آخر فایل برسد، از اول ادامه می‌دهد (پیام search hit BOTTOM, continuing at TOP). جستجو به حروف کوچک و بزرگ حساس است؛ با دستور :set ignorecase حساسیت را برمی‌داری. برای خروج: :q.

مثال ۸: ویرایش در Normal، حذف، کپی و واگرد

Section titled “مثال ۸: ویرایش در Normal، حذف، کپی و واگرد”

در حالت Normal هر کلید یک دستور است. پرکاربردترین‌ها:

کلید کار
h j k l چپ، پایین، بالا، راست (کلیدهای جهت‌دار هم کار می‌کنند)
w / b کلمه‌ی بعد / قبل
0 / $ اول / آخر خط
gg / G اول / آخر فایل
x حذف یک حرف
dd حذف (بریدن) کل خط
yy / p کپی خط / چسباندن زیر خط فعلی
u / Ctrl+r واگرد / تکرار
o / O خط جدید زیر / بالای خط فعلی و ورود به Insert
A رفتن به آخر خط و ورود به Insert
. تکرار آخرین تغییر

آزمایش کن. یک فایل سه‌خطی بساز و بازش کن:

Terminal window
printf 'one\ntwo\nthree\n' > nums.txt
vim nums.txt

حالا j (یک خط پایین، روی two) و بعد dd:

صفحه (بالا)
one
three
~

خط two رفت و مکان‌نما روی three است. حالا yy (کپی این خط) و p (چسباندن زیرش):

صفحه (بالا)
one
three
three
~

و u (واگرد) آخرین تغییر را برمی‌گرداند:

صفحه (بالا)
one
three
~

در آخر :q! تا فایل دست‌نخورده بماند. هر دستور را می‌توانی با یک عدد تکرار کنی: 3dd سه خط حذف می‌کند و 5j پنج خط پایین می‌رود.

جایگزینی هم یک دستور Command mode است: :s/قدیم/جدید/ اولین مورد را در خط فعلی عوض می‌کند و :%s/قدیم/جدید/g همه‌ی موارد را در کل فایل. یک فایل تنظیمات کوچک بساز:

Terminal window
printf 'port 80\nserver port 80 enabled\nname=web\n' > conf.txt
vim conf.txt
کلیدها
:%s/80/8080/g ← بنویس
Enter
:wq
Enter
Terminal window
cat conf.txt
خروجی
port 8080
server port 8080 enabled
name=web

هر 80 به 8080 تبدیل شد. در دستور % یعنی «همه‌ی خط‌ها» و g یعنی «همه‌ی موارد در هر خط». اگر به آخرش c اضافه کنی (:%s/80/8080/gc)، vim برای هر مورد می‌پرسد عوض کند یا نه؛ برای فایل‌های مهم امن‌تر است.

مثال ۱۰: اشتباه رایج، تایپ دستور در حالت Insert

Section titled “مثال ۱۰: اشتباه رایج، تایپ دستور در حالت Insert”

vim notes.txt را باز کن، i بزن، hello را تایپ کن و بعد (بدون Esc) :wq را:

صفحه
hello:wq
~
~
-- INSERT -- 1,9 All

متن hello:wq داخل خود فایل نوشته شد و خبری از ذخیره نیست؛ پایین هنوز -- INSERT -- است. راه‌حل: اول Esc، بعد :wq. و اگر گیر کردی: Esc Esc و بعد :q! (خروج بدون ذخیره).

مثال ۱۱: ویرایش فایل‌های سیستم، sudo

Section titled “مثال ۱۱: ویرایش فایل‌های سیستم، sudo”

فایل‌های /etc مال کاربر root هستند و کاربر عادی نمی‌تواند تغییرشان بدهد. پس با sudo بازشان کن، و قبل از ویرایش یک کپی بگیر:

Terminal window
sudo cp /etc/hostname /etc/hostname.bak
ls -l /etc/hostname /etc/hostname.bak
خروجی
-rw-r--r-- 1 root root 3 Oct 21 10:12 /etc/hostname
-rw-r--r-- 1 root root 3 Oct 21 10:15 /etc/hostname.bak

حالا ویرایش واقعی با sudo nano /etc/hostname است. اگر چیزی خراب شد، با sudo cp /etc/hostname.bak /etc/hostname برمی‌گردانی. بعد از تمرین کپی را پاک کن: sudo rm /etc/hostname.bak.

راه امن‌تر sudoedit /etc/hostname است: ویرایشگر را با کاربر عادی روی یک کپی موقت باز می‌کند و فقط موقع ذخیره، فایل اصلی را جایگزین می‌کند. در درس‌های بعد هم می‌بینی که بعد از ویرایش تنظیمات یک سرویس، قبل از ری‌استارت، درستی فایل را می‌سنجی (مثلاً sudo nginx -t یا sudo sshd -t).

پشت پرده: چرا vim حالت دارد؟

Section titled “پشت پرده: چرا vim حالت دارد؟”

vim از ویرایشگر vi (۱۹۷۶) می‌آید که برای ترمینال‌هایی بدون ماوس و بدون کلیدهای Ctrl/Alt پیچیده ساخته شد. ایده: به‌جای فشردن چند کلید همزمان (Ctrl+…)، حالت را عوض کن تا هر حرف ساده یک دستور شود. در Normal هر حرف یک عمل است (dd حذف خط، w یک کلمه جلو)، و دستورها مثل «جمله»اند: عمل + حرکت (d حذف + w کلمه = dw، d3w، d$ تا آخر خط). همین ترکیب‌پذیری باعث می‌شود ویرایش‌های بزرگ با چند کلید انجام شود.

برای فرق vi و vim: روی بسیاری سرورها vi در واقع یک نسخه‌ی کم‌امکانات vim (vim-tiny) یا یک لینک است؛ اصول یکی است. nano از پروژه‌ی GNU است و برای سادگی ساخته شد. هیچ‌کدام بهتر مطلق نیستند: nano برای ویرایش‌های کوتاه و vim برای کار زیاد.

دو ویرایشگر دیگر که شاید ببینی: emacs (قدرتمند، با میانبرهای Ctrl/Alt) و micro (مثل nano ولی مدرن‌تر). و ویرایش از راه دور با VS Code (Remote-SSH) روی لپ‌تاپ هم رایج است، ولی دانستن nano/vim همیشه لازم می‌ماند.

می‌خواهم… nano vim
باز کردن nano file.txt vim file.txt
تایپ همیشه فعال i (و a، o)
ذخیره Ctrl+O Enter :w
خروج Ctrl+X :q
ذخیره و خروج Ctrl+O Enter Ctrl+X :wq یا ZZ
خروج بدون ذخیره Ctrl+X سپس n :q!
جستجو Ctrl+W /متن
جایگزینی Ctrl+\ :%s/قدیم/جدید/g
حذف خط Ctrl+K dd
واگرد Alt+U u
رفتن به خط N Ctrl+_ :N یا NG
حالت vim ورود خروج
Normal Esc —
Insert i، a، o Esc
Command : (از Normal) Enter یا Esc
Visual v (از Normal) Esc

مثال ۱۰ برعکسش را دیدی؛ و اگر در Normal چیزی تایپ کنی هر حرف یک دستور می‌شود و متن به‌هم می‌ریزد. راه‌حل: اول i؛ و برای خروج از هر شک: Esc.

۲) گیر کردن و ندانستن راه خروج

Section titled “۲) گیر کردن و ندانستن راه خروج”

برای خروج از vim: Esc و بعد :q! (بدون ذخیره) یا :wq (با ذخیره). برای nano: Ctrl+X.

۳) ویرایش فایل بدون دسترسی نوشتن

Section titled “۳) ویرایش فایل بدون دسترسی نوشتن”
Terminal window
echo "تلاش برای نوشتن در یک فایل فقط‌خواندنی:"
echo test >> /etc/hostname
خروجی
تلاش برای نوشتن در یک فایل فقط‌خواندنی:
bash: /etc/hostname: Permission denied

با کاربر عادی نمی‌توانی /etc/hostname را بنویسی (Permission denied)؛ ویرایشگر هم همین را می‌گوید. راه‌حل: sudo nano فایل یا sudoedit فایل.

۴) ویرایش فایل بدون بکاپ

Section titled “۴) ویرایش فایل بدون بکاپ”

اگر تنظیم nginx یا sshd را خراب کنی و بکاپ نداری، برگشت سخت است. راه‌حل: sudo cp فایل فایل.bak قبل از ویرایش (درس قبل: cp file{,.bak}).

۵) مشکل زبان فارسی در ترمینال

Section titled “۵) مشکل زبان فارسی در ترمینال”

نمایش متن راست‌به‌چپ در ترمینال‌ها محدود است (حروف جدا یا ترتیب وارونه). برای فایل‌های تنظیمات و کد از انگلیسی استفاده کن و متن فارسی را در ویرایشگر مناسب (مثل VS Code) بنویس.

تمرینآسان

بدون باز کردن ویرایشگر، یک فایل note.txt با یک خط بنویس (با echo) و بعد با nano معادلش را توصیف کن: چه کلیدهایی را به‌ترتیب می‌زنی تا یک خط بنویسی، ذخیره کنی و خارج شوی؟

دیدن جواب
Terminal window
echo "خط اول من" > note.txt
cat note.txt
خروجی
خط اول من

در nano: nano note.txt، تایپ «خط اول من»، Ctrl+O، Enter (تأیید نام)، Ctrl+X.

تمرینمتوسط

تمرین اصلی: یک فایل را در vim باز کن، یک خط اضافه کن و ذخیره کن. فایل todo.txt را با دو خط بساز، در vim بازش کن، خط buy bread را به آخرش اضافه کن، ذخیره کن و خارج شو، و در آخر محتوا را نشان بده.

دیدن جواب
Terminal window
printf 'task one\ntask two\n' > todo.txt
vim todo.txt
کلیدها
G
o
buy bread
Esc
:wq
Enter
Terminal window
cat todo.txt
خروجی
task one
task two
buy bread
تمرینسخت

فایل app.conf را با سه خط زیر بساز. بعد در vim، فقط با دستورهای این درس، debug=false را به debug=true تبدیل کن و خط log_level=info را به آخر فایل اضافه کن. یک بار هم این کار را بدون باز کردن صفحه‌ی vim انجام بده: vim یک حالت اسکریپتی (vim -es) دارد که دستورهای : را از ورودی می‌خواند. (راهنما: دستور :$put ='متن' متن را بعد از آخرین خط می‌گذارد.)

دیدن جواب

روش تعاملی: vim app.conf، بعد :%s/debug=false/debug=true/ و Enter، بعد G و o و تایپ log_level=info، Esc و :wq.

روش اسکریپتی:

Terminal window
printf 'name=web\ndebug=false\nport=80\n' > app.conf
vim -es -u NONE app.conf <<'LXEOF'
:%s/debug=false/debug=true/
:$put ='log_level=info'
:wq
LXEOF
cat app.conf
خروجی
name=web
debug=true
port=80
log_level=info

<<'LXEOF' ... LXEOF یک here-doc است: همه‌ی خط‌های بینش را به‌عنوان ورودی به vim می‌دهد (در دوره‌ی Bash مفصل یادش می‌گیری). -u NONE یعنی تنظیمات شخصی vim را نخوان. :$put ='...' هم متن را بعد از آخرین خط ($) می‌گذارد.

آزمونک
  1. در vim برای شروع تایپ چه می‌کنی؟

  2. خروج از vim بدون ذخیره‌ی تغییرها؟

  3. اگر در vim گیر کرده‌ای و نمی‌دانی در چه حالتی هستی؟

  4. در nano علامت ^O یعنی…

  5. :%s/80/8080/g چه می‌کند؟

  6. قبل از ویرایش یک فایل تنظیمات مهم چه کار می‌کنی؟

  • روی سرور بدون محیط گرافیکی باید یک ویرایشگر ترمینالی بلد باشی: nano (ساده، میانبرها پایین صفحه) و vim (همه‌جا).
  • nano: بنویس، Ctrl+O Enter ذخیره، Ctrl+X خروج، Ctrl+W جستجو، Ctrl+K/Ctrl+U برش و چسباندن.
  • vim سه حالت دارد: Normal (دستور)، Insert (i/a/o، تایپ)، Command (:)؛ Esc همیشه به Normal برمی‌گرداند.
  • ذخیره/خروج در vim: :w، :q، :wq (یا ZZ)، :q! (بدون ذخیره)؛ جستجو /word و n؛ جایگزینی :%s/a/b/g.
  • فایل‌های سیستمی با sudo (یا sudoedit) و بعد از گرفتن بکاپ ویرایش شوند.
  • هر حرفی که در Normal می‌زنی دستور است؛ اگر تایپ نمی‌شود، احتمالاً در Insert نیستی.
برگه‌ی تقلب این درس
دستورکاری که می‌کند
nano fileباز کردن/ساختن فایل با nano
Ctrl+O، Enter، Ctrl+Xnano: ذخیره و خروج
Ctrl+Wnano: جستجو
vim fileباز کردن با vim
i / Escvim: ورود به Insert / برگشت به Normal
:w :q :wq :q!vim: ذخیره، خروج، هر دو، خروج بدون ذخیره
/word n Nvim: جستجو و پرش بین نتایج
dd yy p uvim: حذف خط، کپی خط، چسباندن، واگرد
:%s/old/new/gvim: جایگزینی در کل فایل
sudo cp f f.bak && sudo nano fبکاپ و ویرایش فایل سیستمی