ویرایش فایل با nano و vim
روی سرور بدون محیط گرافیکی فایل ویرایش کن: nano برای شروع (میانبرهای Ctrl)، حالتهای vim (Normal، Insert، Command)، ذخیره و خروج (:w، :wq، :q!)، جستجو (/word) و جایگزینی؛ همراه تصویر واقعی صفحهی هر ویرایشگر.
- حدود ۲۷ دقیقه مطالعه
- ۱۱ مثال اجراشده
- ۳ تمرین با جواب
- مقدماتی تا متوسط
- بهروزرسانی: ۲۹ مهر ۱۴۰۵
توی این درس یاد میگیری روی سروری که محیط گرافیکی ندارد، فایل تنظیمات را ویرایش کنی. با nano شروع میکنی که ساده است و میانبرهایش پایین صفحه نوشته شده (Ctrl+O ذخیره، Ctrl+X خروج)، بعد vim را یاد میگیری که روی هر سروری هست و حالتهای مختلف دارد: Normal (حرکت و دستور)، Insert (تایپ) و Command (دستورهایی مثل :w، :wq، :q!). جستجو با /word و جایگزینی هم میآید. برای اینکه ببینی ویرایشگرها چه شکلیاند، در هر مرحله دقیقاً میگویم چه کلیدی بزنی و صفحهی واقعی nano و vim را بعد از آن نشان میدهم.
مسئله: سرور محیط گرافیکی ندارد
Section titled “مسئله: سرور محیط گرافیکی ندارد”روی لپتاپ فایل را با یک ویرایشگر گرافیکی (مثل VS Code) باز میکنی. روی سرور فقط یک ترمینال داری و باید فایلی مثل /etc/ssh/sshd_config یا nginx.conf را عوض کنی. پس باید حداقل یک ویرایشگر داخل ترمینال بلد باشی. و مهمتر از آن: وقتی تصادفاً در vim گیر کنی (که برای همه اتفاق میافتد) بدانی چطور خارج شوی.
تشبیه: دو نوع دفتر
Section titled “تشبیه: دو نوع دفتر”nano مثل یک دفترچهی ساده است: باز میکنی، مینویسی و فهرست کارهایی که میشود کرد (ذخیره، خروج، جستجو) پایین صفحه چاپ شده. vim مثل یک دستگاه تایپ حرفهای است با پدالهای متعدد: در ابتدا گیجکننده است (چون «حالت» دارد: یک حالت برای حرکت و دستور، یک حالت برای تایپ)، ولی وقتی عادت کردی، خیلی سریعتر میشود و روی هر سروری هست.
مثالهای عملی
Section titled “مثالهای عملی”همهی تمرینها را در یک پوشهی جدا انجام بده تا فایلهایت قاطی نشوند:
mkdir -p ~/edcd ~/edmkdir -p پوشه را میسازد و cd واردش میشود (هر دو را در درسهای قبل دیدی).
یک قرارداد برای این درس: در بلوکهایی با عنوان «کلیدها» کلیدهایی را که باید بزنی بهترتیب نوشتهام، و در بلوک «صفحه» چیزی را که بعدش در ترمینالت میبینی.
مثال ۱: کدام ویرایشگرها روی سیستم هست؟
Section titled “مثال ۱: کدام ویرایشگرها روی سیستم هست؟”which nano vim vi/usr/bin/nano/usr/bin/vim/usr/bin/viwhich میگوید هر برنامه کجا نصب است. هر سه هستند. اگر vim چاپ نشد، نصبش کن: sudo apt install vim (درس مدیریت بستهها). روی Ubuntu ویرایشگر پیشفرض (همان که برنامههایی مثل crontab -e باز میکنند) nano است.
مثال ۲: nano، صفحهی اول
Section titled “مثال ۲: nano، صفحهی اول”یک فایل تازه با nano باز کن (اگر وجود نداشته باشد، nano آن را میسازد):
nano hello.txt GNU nano 7.2 hello.txt
[ New File ]^G Help ^O Write Out ^W Where Is ^K Cut ^T Execute^X Exit ^R Read File ^\ Replace ^U Paste ^J Justifyبالا نام برنامه و فایل است، وسط فضای تایپ، و پایین نوار میانبرها. علامت ^ یعنی کلید Ctrl (مثلاً ^X یعنی Ctrl+X) و M- یعنی کلید Alt. چون nano همیشه آمادهی تایپ است، مستقیم بنویس:
hello from nano ← تایپ کنEntersecond line ← تایپ کن GNU nano 7.2 hello.txt *hello from nanosecond line
^G Help ^O Write Out ^W Where Is ^K Cut ^T Execute^X Exit ^R Read File ^\ Replace ^U Paste ^J Justifyبالا کنار اسم فایل یک ستاره (*) آمده: یعنی تغییرها ذخیره نشدهاند. برای ذخیره Ctrl+O (Write Out) را بزن. nano پایین صفحه اسم فایل را میپرسد:
File Name to Write: hello.txt^G Help M-D DOS Format M-A Append M-B Backup File^C Cancel M-M Mac Format M-P Prepend ^T Browseبا Enter اسم را تأیید کن (پیام [ Wrote 2 lines ] میآید). حالا با Ctrl+X خارج شو. اگر فایل ذخیرهنشده باشد، nano میپرسد Save modified buffer?؛ با y ذخیره میکند و با n تغییرها را دور میریزد.
بعد از خروج، محتوای فایل را ببین:
cat hello.txthello from nanosecond lineمثال ۳: میانبرهای مهم nano
Section titled “مثال ۳: میانبرهای مهم nano”| میانبر | کار |
|---|---|
Ctrl+O |
ذخیره (Write Out) |
Ctrl+X |
خروج (اگر لازم باشد میپرسد ذخیره شود یا نه) |
Ctrl+W |
جستجو (Where Is)؛ با Alt+W نتیجهی بعدی |
Ctrl+\ |
جایگزینی (Replace) |
Ctrl+K |
بریدن خط فعلی |
Ctrl+U |
چسباندن (آنچه بریدهای) |
Ctrl+_ |
رفتن به شمارهی خط |
Alt+U / Alt+E |
واگرد (undo) / تکرار (redo) |
Ctrl+G |
راهنما |
Ctrl+C |
نمایش شمارهی خط و ستون فعلی |
دو گزینه هم موقع باز کردن به کار میآیند: nano -l فایل (شمارهی خطها را کنار صفحه نشان میدهد) و nano +15 فایل (مستقیم روی خط ۱۵ باز میکند؛ وقتی پیام خطایی میگوید «خطا در خط ۱۵»).
در nano کلید ^X یعنی…
جواب درست: Ctrl+X (خروج)
علامت ^ در نوار پایین یعنی کلید Ctrl.
مثال ۴: vim، حالت Normal
Section titled “مثال ۴: vim، حالت Normal”اول یک فایل سهخطی بساز (printf مثل echo است ولی \n را به خط جدید تبدیل میکند) و با vim بازش کن:
printf 'line one\nline two\nline three\n' > demo.txtvim demo.txtline oneline twoline three~~~~~~~~"demo.txt" 3L, 29B 1,1 Allوقتی vim باز میشود در حالت Normal است: هر کلیدی که میزنی یک دستور است، نه تایپ متن! خط آخر اسم فایل، تعداد خط و بایت (3L, 29B) و جای مکاننما (1,1 یعنی خط ۱، ستون ۱) را نشان میدهد. خطهای ~ یعنی «اینجا بعد از آخر فایل است».
مهمترین قاعدهی vim: Esc همیشه تو را به حالت Normal برمیگرداند. اگر نمیدانی در کدام حالتی، دو بار Esc بزن.
مثال ۵: حالت Insert، تایپ
Section titled “مثال ۵: حالت Insert، تایپ”برای تایپ باید وارد Insert شوی: کلید i (تایپ قبل از مکاننما)، a (بعد از مکاننما) یا o (یک خط جدید زیر خط فعلی). بیا یک خط به آخر فایل اضافه کنیم:
G ← برو به آخرین خطo ← خط جدید زیرش باز کن و وارد Insert شوadded with vim ← تایپ کنline oneline twoline threeadded with vim~~~~~~~-- INSERT -- 4,15 Allپایین -- INSERT -- یعنی در حالت تایپ هستی. حالا Esc را بزن تا به Normal برگردی:
~ 4,14 All-- INSERT -- رفت. (مکاننما یک ستون عقب رفت و روی آخرین حرف نشست؛ این رفتار عادی vim است.)
مثال ۶: حالت Command، ذخیره و خروج
Section titled “مثال ۶: حالت Command، ذخیره و خروج”از Normal با زدن : وارد Command mode میشوی: مکاننما به خط آخر صفحه میرود و منتظر دستور است. مهمترین دستورها:
| دستور | کار |
|---|---|
:w |
ذخیره (write) |
:q |
خروج (فقط اگر تغییر ذخیرهنشدهای نباشد) |
:wq یا ZZ |
ذخیره و خروج |
:q! |
خروج بدون ذخیره (دور ریختن تغییرها) |
:w نام |
ذخیره با نام دیگر |
ادامهی همان فایل:
:wq ← بنویسEntervim بسته میشود و به پرامپت برمیگردی. محتوا را ببین:
cat demo.txtline oneline twoline threeadded with vimخط جدید ذخیره شد. حالا ببین اگر بدون ذخیره بخواهی خارج شوی چه میشود. دوباره vim demo.txt را باز کن و:
G o temporary change ← یعنی G، بعد o، بعد تایپ متنEsc:qEnterE37: No write since last change (add ! to override)Press ENTER or type command to continuevim جلوی خروج را گرفت: «از آخرین تغییر چیزی ذخیره نشده؛ اگر مطمئنی ! اضافه کن». Enter بزن و این بار :q! و Enter. vim بدون ذخیره بسته میشود:
cat demo.txtline oneline twoline threeadded with vimخط temporary change ذخیره نشد. :q! راه فرار همیشگی توست.
مثال ۷: جستجو در vim، /word
Section titled “مثال ۷: جستجو در vim، /word”vim demo.txt را باز کن. در حالت Normal، کلید / جستجو را شروع میکند:
/two ← بنویسEnter~~/two 2,6 Allمکاننما روی two در خط ۲ رفت (2,6). با n به نتیجهی بعدی میروی، با N به قبلی، و ?متن به سمت بالا جستجو میکند. اگر به آخر فایل برسد، از اول ادامه میدهد (پیام search hit BOTTOM, continuing at TOP). جستجو به حروف کوچک و بزرگ حساس است؛ با دستور :set ignorecase حساسیت را برمیداری. برای خروج: :q.
مثال ۸: ویرایش در Normal، حذف، کپی و واگرد
Section titled “مثال ۸: ویرایش در Normal، حذف، کپی و واگرد”در حالت Normal هر کلید یک دستور است. پرکاربردترینها:
| کلید | کار |
|---|---|
h j k l |
چپ، پایین، بالا، راست (کلیدهای جهتدار هم کار میکنند) |
w / b |
کلمهی بعد / قبل |
0 / $ |
اول / آخر خط |
gg / G |
اول / آخر فایل |
x |
حذف یک حرف |
dd |
حذف (بریدن) کل خط |
yy / p |
کپی خط / چسباندن زیر خط فعلی |
u / Ctrl+r |
واگرد / تکرار |
o / O |
خط جدید زیر / بالای خط فعلی و ورود به Insert |
A |
رفتن به آخر خط و ورود به Insert |
. |
تکرار آخرین تغییر |
آزمایش کن. یک فایل سهخطی بساز و بازش کن:
printf 'one\ntwo\nthree\n' > nums.txtvim nums.txtحالا j (یک خط پایین، روی two) و بعد dd:
onethree~خط two رفت و مکاننما روی three است. حالا yy (کپی این خط) و p (چسباندن زیرش):
onethreethree~و u (واگرد) آخرین تغییر را برمیگرداند:
onethree~در آخر :q! تا فایل دستنخورده بماند. هر دستور را میتوانی با یک عدد تکرار کنی: 3dd سه خط حذف میکند و 5j پنج خط پایین میرود.
مثال ۹: جایگزینی، :s
Section titled “مثال ۹: جایگزینی، :s”جایگزینی هم یک دستور Command mode است: :s/قدیم/جدید/ اولین مورد را در خط فعلی عوض میکند و :%s/قدیم/جدید/g همهی موارد را در کل فایل. یک فایل تنظیمات کوچک بساز:
printf 'port 80\nserver port 80 enabled\nname=web\n' > conf.txtvim conf.txt:%s/80/8080/g ← بنویسEnter:wqEntercat conf.txtport 8080server port 8080 enabledname=webهر 80 به 8080 تبدیل شد. در دستور % یعنی «همهی خطها» و g یعنی «همهی موارد در هر خط». اگر به آخرش c اضافه کنی (:%s/80/8080/gc)، vim برای هر مورد میپرسد عوض کند یا نه؛ برای فایلهای مهم امنتر است.
مثال ۱۰: اشتباه رایج، تایپ دستور در حالت Insert
Section titled “مثال ۱۰: اشتباه رایج، تایپ دستور در حالت Insert”vim notes.txt را باز کن، i بزن، hello را تایپ کن و بعد (بدون Esc) :wq را:
hello:wq~~-- INSERT -- 1,9 Allمتن hello:wq داخل خود فایل نوشته شد و خبری از ذخیره نیست؛ پایین هنوز -- INSERT -- است. راهحل: اول Esc، بعد :wq. و اگر گیر کردی: Esc Esc و بعد :q! (خروج بدون ذخیره).
مثال ۱۱: ویرایش فایلهای سیستم، sudo
Section titled “مثال ۱۱: ویرایش فایلهای سیستم، sudo”فایلهای /etc مال کاربر root هستند و کاربر عادی نمیتواند تغییرشان بدهد. پس با sudo بازشان کن، و قبل از ویرایش یک کپی بگیر:
sudo cp /etc/hostname /etc/hostname.bakls -l /etc/hostname /etc/hostname.bak-rw-r--r-- 1 root root 3 Oct 21 10:12 /etc/hostname-rw-r--r-- 1 root root 3 Oct 21 10:15 /etc/hostname.bakحالا ویرایش واقعی با sudo nano /etc/hostname است. اگر چیزی خراب شد، با sudo cp /etc/hostname.bak /etc/hostname برمیگردانی. بعد از تمرین کپی را پاک کن: sudo rm /etc/hostname.bak.
راه امنتر sudoedit /etc/hostname است: ویرایشگر را با کاربر عادی روی یک کپی موقت باز میکند و فقط موقع ذخیره، فایل اصلی را جایگزین میکند. در درسهای بعد هم میبینی که بعد از ویرایش تنظیمات یک سرویس، قبل از ریاستارت، درستی فایل را میسنجی (مثلاً sudo nginx -t یا sudo sshd -t).
پشت پرده: چرا vim حالت دارد؟
Section titled “پشت پرده: چرا vim حالت دارد؟”vim از ویرایشگر vi (۱۹۷۶) میآید که برای ترمینالهایی بدون ماوس و بدون کلیدهای Ctrl/Alt پیچیده ساخته شد. ایده: بهجای فشردن چند کلید همزمان (Ctrl+…)، حالت را عوض کن تا هر حرف ساده یک دستور شود. در Normal هر حرف یک عمل است (dd حذف خط، w یک کلمه جلو)، و دستورها مثل «جمله»اند: عمل + حرکت (d حذف + w کلمه = dw، d3w، d$ تا آخر خط). همین ترکیبپذیری باعث میشود ویرایشهای بزرگ با چند کلید انجام شود.
برای فرق vi و vim: روی بسیاری سرورها vi در واقع یک نسخهی کمامکانات vim (vim-tiny) یا یک لینک است؛ اصول یکی است. nano از پروژهی GNU است و برای سادگی ساخته شد. هیچکدام بهتر مطلق نیستند: nano برای ویرایشهای کوتاه و vim برای کار زیاد.
دو ویرایشگر دیگر که شاید ببینی: emacs (قدرتمند، با میانبرهای Ctrl/Alt) و micro (مثل nano ولی مدرنتر). و ویرایش از راه دور با VS Code (Remote-SSH) روی لپتاپ هم رایج است، ولی دانستن nano/vim همیشه لازم میماند.
جدولهای مرجع
Section titled “جدولهای مرجع”| میخواهم… | nano | vim |
|---|---|---|
| باز کردن | nano file.txt |
vim file.txt |
| تایپ | همیشه فعال | i (و a، o) |
| ذخیره | Ctrl+O Enter |
:w |
| خروج | Ctrl+X |
:q |
| ذخیره و خروج | Ctrl+O Enter Ctrl+X |
:wq یا ZZ |
| خروج بدون ذخیره | Ctrl+X سپس n |
:q! |
| جستجو | Ctrl+W |
/متن |
| جایگزینی | Ctrl+\ |
:%s/قدیم/جدید/g |
| حذف خط | Ctrl+K |
dd |
| واگرد | Alt+U |
u |
| رفتن به خط N | Ctrl+_ |
:N یا NG |
| حالت vim | ورود | خروج |
|---|---|---|
| Normal | Esc |
— |
| Insert | i، a، o |
Esc |
| Command | : (از Normal) |
Enter یا Esc |
| Visual | v (از Normal) |
Esc |
اشتباهات رایج
Section titled “اشتباهات رایج”۱) تایپ در حالت Normal vim
Section titled “۱) تایپ در حالت Normal vim”مثال ۱۰ برعکسش را دیدی؛ و اگر در Normal چیزی تایپ کنی هر حرف یک دستور میشود و متن بههم میریزد. راهحل: اول i؛ و برای خروج از هر شک: Esc.
۲) گیر کردن و ندانستن راه خروج
Section titled “۲) گیر کردن و ندانستن راه خروج”برای خروج از vim: Esc و بعد :q! (بدون ذخیره) یا :wq (با ذخیره). برای nano: Ctrl+X.
۳) ویرایش فایل بدون دسترسی نوشتن
Section titled “۳) ویرایش فایل بدون دسترسی نوشتن”echo "تلاش برای نوشتن در یک فایل فقطخواندنی:"echo test >> /etc/hostnameتلاش برای نوشتن در یک فایل فقطخواندنی:bash: /etc/hostname: Permission deniedبا کاربر عادی نمیتوانی /etc/hostname را بنویسی (Permission denied)؛ ویرایشگر هم همین را میگوید. راهحل: sudo nano فایل یا sudoedit فایل.
۴) ویرایش فایل بدون بکاپ
Section titled “۴) ویرایش فایل بدون بکاپ”اگر تنظیم nginx یا sshd را خراب کنی و بکاپ نداری، برگشت سخت است. راهحل: sudo cp فایل فایل.bak قبل از ویرایش (درس قبل: cp file{,.bak}).
۵) مشکل زبان فارسی در ترمینال
Section titled “۵) مشکل زبان فارسی در ترمینال”نمایش متن راستبهچپ در ترمینالها محدود است (حروف جدا یا ترتیب وارونه). برای فایلهای تنظیمات و کد از انگلیسی استفاده کن و متن فارسی را در ویرایشگر مناسب (مثل VS Code) بنویس.
بدون باز کردن ویرایشگر، یک فایل note.txt با یک خط بنویس (با echo) و بعد با nano معادلش را توصیف کن: چه کلیدهایی را بهترتیب میزنی تا یک خط بنویسی، ذخیره کنی و خارج شوی؟
دیدن جواب
echo "خط اول من" > note.txtcat note.txtخط اول مندر nano: nano note.txt، تایپ «خط اول من»، Ctrl+O، Enter (تأیید نام)، Ctrl+X.
تمرین اصلی: یک فایل را در vim باز کن، یک خط اضافه کن و ذخیره کن. فایل todo.txt را با دو خط بساز، در vim بازش کن، خط buy bread را به آخرش اضافه کن، ذخیره کن و خارج شو، و در آخر محتوا را نشان بده.
دیدن جواب
printf 'task one\ntask two\n' > todo.txtvim todo.txtGobuy breadEsc:wqEntercat todo.txttask onetask twobuy breadفایل app.conf را با سه خط زیر بساز. بعد در vim، فقط با دستورهای این درس، debug=false را به debug=true تبدیل کن و خط log_level=info را به آخر فایل اضافه کن. یک بار هم این کار را بدون باز کردن صفحهی vim انجام بده: vim یک حالت اسکریپتی (vim -es) دارد که دستورهای : را از ورودی میخواند. (راهنما: دستور :$put ='متن' متن را بعد از آخرین خط میگذارد.)
دیدن جواب
روش تعاملی: vim app.conf، بعد :%s/debug=false/debug=true/ و Enter، بعد G و o و تایپ log_level=info، Esc و :wq.
روش اسکریپتی:
printf 'name=web\ndebug=false\nport=80\n' > app.confvim -es -u NONE app.conf <<'LXEOF':%s/debug=false/debug=true/:$put ='log_level=info':wqLXEOFcat app.confname=webdebug=trueport=80log_level=info<<'LXEOF' ... LXEOF یک here-doc است: همهی خطهای بینش را بهعنوان ورودی به vim میدهد (در دورهی Bash مفصل یادش میگیری). -u NONE یعنی تنظیمات شخصی vim را نخوان. :$put ='...' هم متن را بعد از آخرین خط ($) میگذارد.
آزمونک
Section titled “آزمونک”در vim برای شروع تایپ چه میکنی؟
جواب درست: کلید i (یا a یا o) برای ورود به Insert
vim در Normal شروع میشود و حروف دستورند.
خروج از vim بدون ذخیرهی تغییرها؟
جواب درست: :q!
:q! تغییرها را دور میریزد؛ :wq ذخیره و خروج.
اگر در vim گیر کردهای و نمیدانی در چه حالتی هستی؟
جواب درست: Esc (یک یا دو بار) برای رفتن به Normal
Esc همیشه به Normal برمیگرداند.
در nano علامت ^O یعنی…
جواب درست: Ctrl+O (ذخیره)
^ یعنی Ctrl.
:%s/80/8080/g چه میکند؟
جواب درست: در همهی فایل هر 80 را به 8080 تبدیل میکند
% یعنی همهی خطها و g یعنی همهی موارد هر خط.
قبل از ویرایش یک فایل تنظیمات مهم چه کار میکنی؟
جواب درست: یک کپی بکاپ میگیری (cp file file.bak)
تا اگر خراب شد برگردانی.
جمعبندی
Section titled “جمعبندی”- روی سرور بدون محیط گرافیکی باید یک ویرایشگر ترمینالی بلد باشی: nano (ساده، میانبرها پایین صفحه) و vim (همهجا).
- nano: بنویس،
Ctrl+OEnter ذخیره،Ctrl+Xخروج،Ctrl+Wجستجو،Ctrl+K/Ctrl+Uبرش و چسباندن. - vim سه حالت دارد: Normal (دستور)، Insert (
i/a/o، تایپ)، Command (:)؛Escهمیشه به Normal برمیگرداند. - ذخیره/خروج در vim:
:w،:q،:wq(یاZZ)،:q!(بدون ذخیره)؛ جستجو/wordوn؛ جایگزینی:%s/a/b/g. - فایلهای سیستمی با
sudo(یاsudoedit) و بعد از گرفتن بکاپ ویرایش شوند. - هر حرفی که در Normal میزنی دستور است؛ اگر تایپ نمیشود، احتمالاً در Insert نیستی.
| دستور | کاری که میکند |
|---|---|
nano file | باز کردن/ساختن فایل با nano |
Ctrl+O، Enter، Ctrl+X | nano: ذخیره و خروج |
Ctrl+W | nano: جستجو |
vim file | باز کردن با vim |
i / Esc | vim: ورود به Insert / برگشت به Normal |
:w :q :wq :q! | vim: ذخیره، خروج، هر دو، خروج بدون ذخیره |
/word n N | vim: جستجو و پرش بین نتایج |
dd yy p u | vim: حذف خط، کپی خط، چسباندن، واگرد |
:%s/old/new/g | vim: جایگزینی در کل فایل |
sudo cp f f.bak && sudo nano f | بکاپ و ویرایش فایل سیستمی |