رفتن به محتوا
لینوکس از صفرشروع کاردرس ۳ از ۳۴

ترمینال و shell

فرق ترمینال و shell، bash و zsh، ساختار یک دستور (command، option، argument)، quote‌ها، تاریخچه و تکمیل با Tab و میانبرهای Ctrl+C و Ctrl+R و Ctrl+L؛ با دستورهای echo، whoami، history و clear.

  • حدود ۲۳ دقیقه مطالعه
  • ۹ مثال اجراشده
  • ۳ تمرین با جواب
  • مقدماتی تا متوسط
  • به‌روزرسانی: ۲۹ مهر ۱۴۰۵

توی این درس یاد می‌گیری وقتی چیزی را در ترمینال تایپ می‌کنی دقیقاً چه کسی آن را می‌خواند و اجرا می‌کند: ترمینال (پنجره) و shell (مفسر دستورها) دو چیز جدا هستند. bash و zsh را می‌شناسی، ساختار یک دستور را (command، option، argument) می‌خوانی، می‌فهمی quote‌ها (' و ") برای چه‌اند، از تاریخچه و Tab برای سریع‌تر شدن استفاده می‌کنی و میانبرهای حیاتی Ctrl+C، Ctrl+R و Ctrl+L را یاد می‌گیری. دستورها: echo، whoami، history و clear.

مسئله: صفحه‌ی سیاه و یک خط چشمک‌زن

Section titled “مسئله: صفحه‌ی سیاه و یک خط چشمک‌زن”

اولین بار که ترمینال را باز می‌کنی فقط یک خط چشمک‌زن می‌بینی و هیچ دکمه‌ای نیست. هر چیزی را که تایپ کنی، یک «چیزی» می‌خواند و کاری می‌کند. آن «چیز» کیست؟ اگر ندانی، خطاهایی مثل command not found یا رفتار عجیب فاصله‌ها و quote‌ها گیجت می‌کند. این درس نقشه‌ی کار را می‌دهد.

ترمینال مثل گیشه‌ی بانک است: پنجره‌ای که با آن حرف می‌زنی و جواب می‌بینی. shell مثل کارمندی است که پشت گیشه نشسته: حرف تو را می‌فهمد، به کارهای واقعی (برنامه‌ها) تقسیم می‌کند و نتیجه را برمی‌گرداند. گیشه را می‌شود عوض کرد (چند برنامه‌ی ترمینال مختلف) بدون اینکه کارمند عوض شود، و برعکس.

ترمینال فقط نمایش و ورودی است. shell دستور را می‌خواند، تجزیه می‌کند و برنامه‌ی مناسب را اجرا می‌کند؛ برنامه از هسته کار می‌خواهد.

echo هر چه به آن بدهی را چاپ می‌کند. ساده‌ترین دستور برای فهمیدن ساختار:

Terminal window
echo hello
echo "سلام دنیا"
echo یک دو سه
خروجی
hello
سلام دنیا
یک دو سه

دستور اول echo است (command) و hello یک argument. در سومی سه argument داریم؛ ولی خروجی آن‌ها را با یک فاصله چاپ کرد. بعد می‌بینی فاصله‌ها چه نقشی دارند.

مثال ۲: ساختار دستور، command و option و argument

Section titled “مثال ۲: ساختار دستور، command و option و argument”

هر دستور سه نوع بخش دارد: command (چه کاری)، option (چطور؛ با - یا --) و argument (روی چه چیزی). با ls که فهرست فایل‌ها را می‌دهد:

Terminal window
ls /etc/os-release
ls -l /etc/os-release
ls --long /etc/os-release
ls -l -h /etc/os-release
ls -lh /etc/os-release
خروجی
/etc/os-release
lrwxrwxrwx 1 root root 21 Sep 6 14:29 /etc/os-release -> ../usr/lib/os-release
ls: unrecognized option '--long'
Try 'ls --help' for more information.
lrwxrwxrwx 1 root root 21 Sep 6 14:29 /etc/os-release -> ../usr/lib/os-release
lrwxrwxrwx 1 root root 21 Sep 6 14:29 /etc/os-release -> ../usr/lib/os-release
  • ls /etc/os-release: command + یک argument (فایل).
  • -l یک option کوتاه (یک حرف) برای «فرمت بلند»؛ ls --long وجود ندارد (option بلند باید -- و اسم کامل باشد و هر دستور اسم‌های خودش را دارد).
  • گزینه‌های کوتاه را می‌شود چسباند: -l -h همان -lh است.
بخش مثال معنی
command ls کدام برنامه اجرا شود
option کوتاه -l، -h رفتار برنامه را عوض می‌کند (حرف تکی، بعد از -)
option بلند --help، --all همان با اسم کامل (بعد از --)
argument /etc/os-release داده/فایلی که برنامه رویش کار می‌کند

مثال ۳: ترمینال و shell، کدام است؟

Section titled “مثال ۳: ترمینال و shell، کدام است؟”

از shell بپرس کیست:

Terminal window
echo $SHELL
bash --version
خروجی
/bin/bash
GNU bash, version 5.2.21(1)-release (aarch64-unknown-linux-gnu)
Copyright (C) 2022 Free Software Foundation, Inc.
License GPLv3+: GNU GPL version 3 or later <http://gnu.org/licenses/gpl.html>
This is free software; you are free to change and redistribute it.
There is NO WARRANTY, to the extent permitted by law.

$SHELL یک متغیر است (جعبه‌ای با اسم که یک مقدار در آن نگه داشته شده). علامت $ به shell می‌گوید «به‌جای این اسم، مقدارش را بگذار». این متغیر shell پیش‌فرض تو را نگه می‌دارد: /bin/bash. خط اول bash --version هم نسخه را می‌گوید (۵.۲). فهرست همه‌ی shellهای نصب‌شده روی سیستم در یک فایل است:

Terminal window
cat /etc/shells
خروجی
# /etc/shells: valid login shells
/bin/sh
/usr/bin/sh
/bin/bash
/usr/bin/bash
/bin/rbash
/usr/bin/rbash
/usr/bin/dash

bash (مخفف Bourne Again SHell) پیش‌فرض اکثر توزیع‌ها، از جمله Ubuntu، است و این دوره روی آن نوشته شده. zsh (پیش‌فرض مک‌های جدید) شبیه bash است با امکانات بیشتر در تکمیل خودکار و شخصی‌سازی؛ روی Ubuntu باید جدا نصبش کنی. دستورهای ساده (ls، cd، echo) در هر دو یکسان‌اند و تفاوت‌ها بیشتر در اسکریپت‌نویسی دیده می‌شود. sh و dash هم shellهای ساده‌تری‌اند که سیستم برای اسکریپت‌های خودش به کار می‌برد.

⚡ بررسی سریع

ترمینال و shell چه فرقی دارند؟

مثال ۴: فاصله، quote و خرد کردن توسط shell

Section titled “مثال ۴: فاصله، quote و خرد کردن توسط shell”

shell دستور را با فاصله خرد می‌کند. برای اینکه فاصله جزو یک argument باشد، باید quote (علامت نقل‌قول) بگذاری. آزمایش کنیم: touch یک فایل خالی می‌سازد (در درس فایل‌ها و پوشه‌ها کامل می‌بینی‌اش)، پس یک فایل با اسم my file.txt بساز و بعد با و بدون quote صدایش بزن:

Terminal window
touch "my file.txt"
ls "my file.txt"
ls my file.txt
خروجی
my file.txt
ls: cannot access 'my': No such file or directory
ls: cannot access 'file.txt': No such file or directory

بدون quote، shell my و file.txt را دو فایل جدا دید و خطا داد. نکته‌ی مهم: خطا از ls است، ولی علتش از تجزیه‌ی shell. فرق دو نوع quote:

Terminal window
name="علی"
echo "سلام $name"
echo 'سلام $name'
echo "امروز: $(date +%Y)"
echo 'امروز: $(date +%Y)'
خروجی
سلام علی
سلام $name
امروز: 2026
امروز: $(date +%Y)

خط اول یک متغیر به اسم name می‌سازد (بدون فاصله دور =). $(...) هم یعنی «این دستور را اجرا کن و خروجی‌اش را همین‌جا بگذار»؛ date +%Y سال جاری را چاپ می‌کند. هر دو را در درس‌های بعد مفصل می‌بینی. داخل "..." (دابل) متغیر ($name) و $(...) جایگزین می‌شوند؛ داخل '...' (سینگل) همه‌چیز عیناً می‌ماند. قاعده‌ی عملی: پیش‌فرض "..."؛ '...' وقتی نمی‌خواهی هیچ‌چیز تفسیر شود.

مثال ۵: چه کسی هستم؟ whoami

Section titled “مثال ۵: چه کسی هستم؟ whoami”
Terminal window
whoami
id -un
echo $USER
خروجی
ali
ali

هر سه نام کاربر فعلی را می‌دهند (دو تا اول دستورند، سومی یک متغیر محیطی). whoami در اسکریپت‌ها و وقتی با sudo کار می‌کنی (sudo whoami را در درس root ببین) مهم است.

shell دستورهایی را که زده‌ای نگه می‌دارد. چند دستور بزن و بعد history را:

Terminal window
pwd
whoami
echo سلام
history
خروجی (بخش آخر)
101 pwd
102 whoami
103 echo سلام
104 history

هر دستور یک شماره دارد (عددها روی سیستم تو فرق می‌کند). چند راه برای استفاده از تاریخچه:

کار چطور
دستور قبلی و قبل‌تر کلید ↑ (و ↓ برای برگشتن)
اجرای دوباره‌ی دستور قبلی !!
اجرای دستور شماره‌ی ۱۰۲ !102
جستجو در تاریخچه Ctrl+R و بعد چند حرف از دستور

Ctrl+R از همه کاربردی‌تر است: بزنش، چند حرف از دستوری که قبلاً زده‌ای (مثلاً who) تایپ کن؛ shell آخرین دستور مطابق را نشان می‌دهد:

بعد از Ctrl+R و تایپ who
(reverse-i-search)`who': whoami

با Enter اجرا می‌شود، با Ctrl+R دوباره به مورد قبلی می‌روی و با کلید → (یا Esc) دستور را روی خط می‌آوری تا ویرایشش کنی. اگر منصرف شدی، Ctrl+G یا Ctrl+C.

تاریخچه موقع بستن ترمینال در فایل ~/.bash_history ذخیره می‌شود. هشدار: رمز را هیچ‌وقت داخل خود دستور ننویس؛ در این فایل باقی می‌ماند.

کلید Tab نام دستورها، فایل‌ها و پوشه‌ها را برایت کامل می‌کند. امتحانش کن: بنویس cat /etc/os-r و Tab بزن؛ shell خودش آن را به cat /etc/os-release تبدیل می‌کند، چون فقط یک فایل با این شروع وجود دارد.

اگر چند گزینه باشد، با یک Tab اتفاقی نمی‌افتد؛ دو بار Tab بزن تا همه را نشان بدهد. مثلاً cat /etc/host و دو بار Tab:

بعد از دو بار Tab
host.conf hostname hosts

حالا یک حرف دیگر اضافه کن (مثلاً n) و دوباره Tab بزن تا hostname کامل شود. Tab سرعت را چند برابر می‌کند و غلط تایپی را از بین می‌برد؛ قاعده‌ی ساده: هر وقت اسمی بیشتر از سه حرف داشت، Tab بزن.

میانبرهای صفحه‌کلید که روزی صد بار می‌زنی (در ترمینال تعاملی):

میانبر کار
Ctrl+C قطع کردن دستور در حال اجرا (سیگنال SIGINT)
Ctrl+D پایان ورودی؛ در خط خالی ترمینال را می‌بندد (exit)
Ctrl+L پاک کردن صفحه (مثل clear)
Ctrl+R جستجو در تاریخچه (بنویس و Enter بزن؛ دوباره Ctrl+R برای قبلی)
Ctrl+A / Ctrl+E رفتن به اول / آخر خط
Ctrl+U / Ctrl+K پاک کردن تا اول / تا آخر خط
Ctrl+W پاک کردن کلمه‌ی قبل از مکان‌نما
Ctrl+Z متوقف کردن موقت دستور (درس پروسه‌ها)
↑ / ↓ دستورهای قبلی/بعدی

Ctrl+C را همین الان امتحان کن. دستور sleep 100 یعنی «۱۰۰ ثانیه صبر کن»؛ اجرایش کن و بعد از یکی دو ثانیه Ctrl+C بزن:

Terminal window
sleep 100
خروجی (بعد از زدن Ctrl+C)
^C
ali@pc:~$

^C یعنی Ctrl+C را زدی؛ دستور قطع شد و پرامپت برگشت. هر وقت دستوری گیر کرد یا اشتباهی چیزی را اجرا کردی، اول Ctrl+C. حالا چند دستور بزن تا صفحه پر شود و بعد clear (یا Ctrl+L): صفحه پاک می‌شود ولی تاریخچه و هر چه اجرا کرده بودی سر جایشان می‌مانند؛ clear فقط نمایش را تمیز می‌کند.

مثال ۹: کد خروج، دستور موفق شد یا نه؟

Section titled “مثال ۹: کد خروج، دستور موفق شد یا نه؟”

هر دستور بعد از اجرا یک عدد برمی‌گرداند: ۰ یعنی موفق، غیر صفر یعنی خطا. shell آن را در $? نگه می‌دارد:

Terminal window
ls /etc/os-release
echo $?
ls /nonexistent
echo $?
خروجی
/etc/os-release
0
ls: cannot access '/nonexistent': No such file or directory
2

اولی موفق بود و 0 برگرداند؛ دومی فایل را پیدا نکرد و 2 برگرداند. echo $? همیشه کد خروج همان دستور قبلی را نشان می‌دهد.

این عدد در اسکریپت‌ها و ترکیب دستورها (&& و || در درس‌های بعد) اساس تصمیم‌گیری است.

پشت پرده: shell چه می‌کند؟

Section titled “پشت پرده: shell چه می‌کند؟”

وقتی ls -l /etc را می‌نویسی و Enter می‌زنی، shell این مراحل را می‌رود: ۱) خرد کردن خط با فاصله به کلمه‌ها (و قانون quote)؛ ۲) جایگزینی‌ها: متغیرها ($name)، $(...)، و wildcard‌ها (*)؛ ۳) پیدا کردن دستور: اول builtin های خود shell (مثل cd، echo)، بعد برنامه‌ای با آن نام در پوشه‌های $PATH؛ ۴) fork: یک کپی از shell ساخته می‌شود؛ ۵) کپی با exec برنامه‌ی ls را جایگزین خودش می‌کند؛ ۶) shell منتظر می‌ماند تا تمام شود و کد خروج را در $? ذخیره می‌کند.

همین است که cd باید builtin باشد: اگر برنامه‌ی جدا بود، فقط پوشه‌ی کپی را عوض می‌کرد نه shell اصلی را. و همین است که فاصله و quote اهمیت دارند: تجزیه قبل از اجرای برنامه انجام می‌شود، پس خود برنامه (مثل ls) فقط argument‌های آماده می‌گیرد.

دستور کار مثال
echo متن چاپ متن echo "سلام"
echo -n بدون خط جدید echo -n "بدون newline"
whoami نام کاربر فعلی whoami
history فهرست دستورهای قبلی history | tail -5
clear پاک کردن صفحه clear یا Ctrl+L
echo $? کد خروج دستور قبلی ls /x; echo $?
sleep ثانیه صبر کردن (برای تمرین Ctrl+C) sleep 100
نوع quote متغیر و $(...) کاربرد
"..." جایگزین می‌شوند پیش‌فرض، وقتی فاصله هست
'...' عیناً می‌ماند وقتی نمی‌خواهی چیزی تفسیر شود
بدون quote جایگزین و خرد می‌شوند فقط وقتی مطمئنی فاصله/علامت خاص نیست

۱) فاصله در اسم فایل بدون quote

Section titled “۱) فاصله در اسم فایل بدون quote”

مثال ۴: ls my file.txt دو فایل می‌بیند. راه‌حل: quote، یا \ (بک‌اسلش) قبل از فاصله: ls my\ file.txt.

۲) دستور نوشته‌شده با حروف اشتباه

Section titled “۲) دستور نوشته‌شده با حروف اشتباه”
Terminal window
lss -l
خروجی
bash: lss: command not found

اسم دستور اشتباه است و shell چنین برنامه‌ای پیدا نمی‌کند: command not found. راه‌حل: با Tab کامل کن؛ بین ls و l فرق هست و حروف کوچک/بزرگ مهم‌اند (LS هم پیدا نمی‌شود).

۳) فاصله دور علامت = در تعریف متغیر

Section titled “۳) فاصله دور علامت = در تعریف متغیر”
Terminal window
name = "علی"
خروجی
bash: name: command not found

در shell نباید دور = فاصله باشد. با فاصله، name به‌عنوان یک دستور اجرا می‌شود. راه‌حل: name="علی".

۴) گیر کردن در یک دستور که تمام نمی‌شود

Section titled “۴) گیر کردن در یک دستور که تمام نمی‌شود”

بعضی دستورها (مثل cat بدون فایل یا sleep 1000) تمام نمی‌شوند و مکان‌نما برنمی‌گردد. راه‌حل: Ctrl+C. (برای cat بدون فایل، Ctrl+D هم پایان ورودی می‌دهد.)

۵) paste کردن دستورهایی که نمی‌فهمی

Section titled “۵) paste کردن دستورهایی که نمی‌فهمی”
Terminal window
echo 'rm -rf /' | cat
خروجی
rm -rf /

دستورهای خطرناک را از اینترنت مستقیم paste نکن؛ بالا فقط آن را «چاپ» کردیم، ولی اگر اجرا می‌شد می‌توانست همه‌چیز را پاک کند. راه‌حل: اول echo یا man بزن و بفهم هر بخش چه می‌کند.

تمرینآسان

دستور echo را سه بار با سه argument مختلف اجرا کن؛ بعد با whoami نام کاربرت را بگو و با echo $? ببین whoami موفق بوده یا نه.

دیدن جواب
Terminal window
echo یک
echo "دو و سه"
echo 'چهار $HOME'
whoami
echo "کد خروج whoami: $?"
خروجی
یک
دو و سه
چهار $HOME
ali
کد خروج whoami: 0
تمرینمتوسط

تمرین اصلی: سه دستور whoami، pwd و echo تمرین تاریخچه را بزن. بعد با Ctrl+R و تایپ کلمه‌ی تمرین، دستور سوم را پیدا و دوباره اجرا کن. در آخر با history شماره‌ی دستور pwd را پیدا کن و با !شماره دوباره اجرایش کن.

دیدن جواب
Terminal window
whoami
pwd
echo تمرین تاریخچه

حالا Ctrl+R و تایپ تمرین:

خروجی
(reverse-i-search)`تمرین': echo تمرین تاریخچه

Enter بزن تا دوباره اجرا شود. بعد:

Terminal window
history
خروجی (بخش آخر)
210 whoami
211 pwd
212 echo تمرین تاریخچه
213 echo تمرین تاریخچه
214 history

و با !211 دستور pwd دوباره اجرا می‌شود (shell اول خود دستور را چاپ می‌کند، بعد نتیجه را):

خروجی
pwd
/home/ali
تمرینسخت

یک فایل به اسم my report 2026.txt (با فاصله) بساز، سه روش مختلف برای اشاره به آن در ls بنویس (دابل‌quote، سینگل‌quote، بک‌اسلش) و نشان بده روش بدون quote خطا می‌دهد.

دیدن جواب
Terminal window
touch "my report 2026.txt"
ls "my report 2026.txt"
ls 'my report 2026.txt'
ls my\ report\ 2026.txt
ls my report 2026.txt
خروجی
my report 2026.txt
my report 2026.txt
my report 2026.txt
ls: cannot access 'my': No such file or directory
ls: cannot access 'report': No such file or directory
ls: cannot access '2026.txt': No such file or directory
آزمونک
  1. کدام یک پنجره‌ی ورودی/خروجی است و کدام مفسر دستورها؟

  2. در ls -lh /etc، کدام بخش argument است؟

  3. تفاوت echo "$HOME" و echo '$HOME'؟

  4. کد خروج ۰ یعنی…

  5. Ctrl+R برای چیست؟

  6. چرا cd باید builtin باشد؟

  • ترمینال پنجره است؛ shell (مثل bash) دستور را می‌خواند، تجزیه و اجرا می‌کند. zsh شبیه bash با امکانات بیشتر است.
  • هر دستور: command + optionها (-l، --help) + argumentها. shell با فاصله خرد می‌کند؛ برای فاصله در اسم، quote بگذار.
  • "..." متغیر و $(...) را جایگزین می‌کند؛ '...' عیناً نگه می‌دارد.
  • کد خروج در $?: ۰ موفق، غیر صفر خطا.
  • تاریخچه (history، !!، Ctrl+R) و Tab سرعت و دقت را بالا می‌برند؛ رمز را روی خط فرمان نگذار.
  • میانبرها: Ctrl+C قطع، Ctrl+D پایان ورودی، Ctrl+L پاک کردن صفحه، Ctrl+A/E اول/آخر خط.
برگه‌ی تقلب این درس
دستورکاری که می‌کند
echo "متن"چاپ متن
whoamiنام کاربر فعلی
historyفهرست دستورهای قبلی
clear (یا Ctrl+L)پاک کردن صفحه
echo $?کد خروج دستور قبلی
echo $SHELLshell پیش‌فرض
cat /etc/shellsshell‌های معتبر سیستم
Ctrl+C / Ctrl+Dقطع دستور / پایان ورودی
Ctrl+Rجستجو در تاریخچه
Tab / Tab Tabتکمیل خودکار / نمایش گزینه‌ها