ترمینال و shell
فرق ترمینال و shell، bash و zsh، ساختار یک دستور (command، option، argument)، quoteها، تاریخچه و تکمیل با Tab و میانبرهای Ctrl+C و Ctrl+R و Ctrl+L؛ با دستورهای echo، whoami، history و clear.
- حدود ۲۳ دقیقه مطالعه
- ۹ مثال اجراشده
- ۳ تمرین با جواب
- مقدماتی تا متوسط
- بهروزرسانی: ۲۹ مهر ۱۴۰۵
توی این درس یاد میگیری وقتی چیزی را در ترمینال تایپ میکنی دقیقاً چه کسی آن را میخواند و اجرا میکند: ترمینال (پنجره) و shell (مفسر دستورها) دو چیز جدا هستند. bash و zsh را میشناسی، ساختار یک دستور را (command، option، argument) میخوانی، میفهمی quoteها (' و ") برای چهاند، از تاریخچه و Tab برای سریعتر شدن استفاده میکنی و میانبرهای حیاتی Ctrl+C، Ctrl+R و Ctrl+L را یاد میگیری. دستورها: echo، whoami، history و clear.
مسئله: صفحهی سیاه و یک خط چشمکزن
Section titled “مسئله: صفحهی سیاه و یک خط چشمکزن”اولین بار که ترمینال را باز میکنی فقط یک خط چشمکزن میبینی و هیچ دکمهای نیست. هر چیزی را که تایپ کنی، یک «چیزی» میخواند و کاری میکند. آن «چیز» کیست؟ اگر ندانی، خطاهایی مثل command not found یا رفتار عجیب فاصلهها و quoteها گیجت میکند. این درس نقشهی کار را میدهد.
تشبیه: گیشه و کارمند
Section titled “تشبیه: گیشه و کارمند”ترمینال مثل گیشهی بانک است: پنجرهای که با آن حرف میزنی و جواب میبینی. shell مثل کارمندی است که پشت گیشه نشسته: حرف تو را میفهمد، به کارهای واقعی (برنامهها) تقسیم میکند و نتیجه را برمیگرداند. گیشه را میشود عوض کرد (چند برنامهی ترمینال مختلف) بدون اینکه کارمند عوض شود، و برعکس.
مثالهای عملی
Section titled “مثالهای عملی”مثال ۱: اولین دستور، echo
Section titled “مثال ۱: اولین دستور، echo”echo هر چه به آن بدهی را چاپ میکند. سادهترین دستور برای فهمیدن ساختار:
echo helloecho "سلام دنیا"echo یک دو سهhelloسلام دنیایک دو سهدستور اول echo است (command) و hello یک argument. در سومی سه argument داریم؛ ولی خروجی آنها را با یک فاصله چاپ کرد. بعد میبینی فاصلهها چه نقشی دارند.
مثال ۲: ساختار دستور، command و option و argument
Section titled “مثال ۲: ساختار دستور، command و option و argument”هر دستور سه نوع بخش دارد: command (چه کاری)، option (چطور؛ با - یا --) و argument (روی چه چیزی). با ls که فهرست فایلها را میدهد:
ls /etc/os-releasels -l /etc/os-releasels --long /etc/os-releasels -l -h /etc/os-releasels -lh /etc/os-release/etc/os-releaselrwxrwxrwx 1 root root 21 Sep 6 14:29 /etc/os-release -> ../usr/lib/os-releasels: unrecognized option '--long'Try 'ls --help' for more information.lrwxrwxrwx 1 root root 21 Sep 6 14:29 /etc/os-release -> ../usr/lib/os-releaselrwxrwxrwx 1 root root 21 Sep 6 14:29 /etc/os-release -> ../usr/lib/os-releasels /etc/os-release: command + یک argument (فایل).-lیک option کوتاه (یک حرف) برای «فرمت بلند»؛ls --longوجود ندارد (option بلند باید--و اسم کامل باشد و هر دستور اسمهای خودش را دارد).- گزینههای کوتاه را میشود چسباند:
-l -hهمان-lhاست.
| بخش | مثال | معنی |
|---|---|---|
| command | ls |
کدام برنامه اجرا شود |
| option کوتاه | -l، -h |
رفتار برنامه را عوض میکند (حرف تکی، بعد از -) |
| option بلند | --help، --all |
همان با اسم کامل (بعد از --) |
| argument | /etc/os-release |
داده/فایلی که برنامه رویش کار میکند |
مثال ۳: ترمینال و shell، کدام است؟
Section titled “مثال ۳: ترمینال و shell، کدام است؟”از shell بپرس کیست:
echo $SHELLbash --version/bin/bashGNU bash, version 5.2.21(1)-release (aarch64-unknown-linux-gnu)Copyright (C) 2022 Free Software Foundation, Inc.License GPLv3+: GNU GPL version 3 or later <http://gnu.org/licenses/gpl.html>
This is free software; you are free to change and redistribute it.There is NO WARRANTY, to the extent permitted by law.$SHELL یک متغیر است (جعبهای با اسم که یک مقدار در آن نگه داشته شده). علامت $ به shell میگوید «بهجای این اسم، مقدارش را بگذار». این متغیر shell پیشفرض تو را نگه میدارد: /bin/bash. خط اول bash --version هم نسخه را میگوید (۵.۲). فهرست همهی shellهای نصبشده روی سیستم در یک فایل است:
cat /etc/shells# /etc/shells: valid login shells/bin/sh/usr/bin/sh/bin/bash/usr/bin/bash/bin/rbash/usr/bin/rbash/usr/bin/dashbash (مخفف Bourne Again SHell) پیشفرض اکثر توزیعها، از جمله Ubuntu، است و این دوره روی آن نوشته شده. zsh (پیشفرض مکهای جدید) شبیه bash است با امکانات بیشتر در تکمیل خودکار و شخصیسازی؛ روی Ubuntu باید جدا نصبش کنی. دستورهای ساده (ls، cd، echo) در هر دو یکساناند و تفاوتها بیشتر در اسکریپتنویسی دیده میشود. sh و dash هم shellهای سادهتریاند که سیستم برای اسکریپتهای خودش به کار میبرد.
ترمینال و shell چه فرقی دارند؟
جواب درست: ترمینال پنجرهی ورودی/خروجی است؛ shell برنامهای است که دستورها را میفهمد و اجرا میکند
میشود ترمینال را عوض کرد بدون اینکه shell عوض شود.
مثال ۴: فاصله، quote و خرد کردن توسط shell
Section titled “مثال ۴: فاصله، quote و خرد کردن توسط shell”shell دستور را با فاصله خرد میکند. برای اینکه فاصله جزو یک argument باشد، باید quote (علامت نقلقول) بگذاری. آزمایش کنیم: touch یک فایل خالی میسازد (در درس فایلها و پوشهها کامل میبینیاش)، پس یک فایل با اسم my file.txt بساز و بعد با و بدون quote صدایش بزن:
touch "my file.txt"ls "my file.txt"ls my file.txtmy file.txtls: cannot access 'my': No such file or directoryls: cannot access 'file.txt': No such file or directoryبدون quote، shell my و file.txt را دو فایل جدا دید و خطا داد. نکتهی مهم: خطا از ls است، ولی علتش از تجزیهی shell. فرق دو نوع quote:
name="علی"echo "سلام $name"echo 'سلام $name'echo "امروز: $(date +%Y)"echo 'امروز: $(date +%Y)'سلام علیسلام $nameامروز: 2026امروز: $(date +%Y)خط اول یک متغیر به اسم name میسازد (بدون فاصله دور =). $(...) هم یعنی «این دستور را اجرا کن و خروجیاش را همینجا بگذار»؛ date +%Y سال جاری را چاپ میکند. هر دو را در درسهای بعد مفصل میبینی. داخل "..." (دابل) متغیر ($name) و $(...) جایگزین میشوند؛ داخل '...' (سینگل) همهچیز عیناً میماند. قاعدهی عملی: پیشفرض "..."؛ '...' وقتی نمیخواهی هیچچیز تفسیر شود.
مثال ۵: چه کسی هستم؟ whoami
Section titled “مثال ۵: چه کسی هستم؟ whoami”whoamiid -unecho $USERalialiهر سه نام کاربر فعلی را میدهند (دو تا اول دستورند، سومی یک متغیر محیطی). whoami در اسکریپتها و وقتی با sudo کار میکنی (sudo whoami را در درس root ببین) مهم است.
مثال ۶: تاریخچه، history
Section titled “مثال ۶: تاریخچه، history”shell دستورهایی را که زدهای نگه میدارد. چند دستور بزن و بعد history را:
pwdwhoamiecho سلامhistory 101 pwd 102 whoami 103 echo سلام 104 historyهر دستور یک شماره دارد (عددها روی سیستم تو فرق میکند). چند راه برای استفاده از تاریخچه:
| کار | چطور |
|---|---|
| دستور قبلی و قبلتر | کلید ↑ (و ↓ برای برگشتن) |
| اجرای دوبارهی دستور قبلی | !! |
| اجرای دستور شمارهی ۱۰۲ | !102 |
| جستجو در تاریخچه | Ctrl+R و بعد چند حرف از دستور |
Ctrl+R از همه کاربردیتر است: بزنش، چند حرف از دستوری که قبلاً زدهای (مثلاً who) تایپ کن؛ shell آخرین دستور مطابق را نشان میدهد:
(reverse-i-search)`who': whoamiبا Enter اجرا میشود، با Ctrl+R دوباره به مورد قبلی میروی و با کلید → (یا Esc) دستور را روی خط میآوری تا ویرایشش کنی. اگر منصرف شدی، Ctrl+G یا Ctrl+C.
تاریخچه موقع بستن ترمینال در فایل ~/.bash_history ذخیره میشود. هشدار: رمز را هیچوقت داخل خود دستور ننویس؛ در این فایل باقی میماند.
مثال ۷: تکمیل با Tab
Section titled “مثال ۷: تکمیل با Tab”کلید Tab نام دستورها، فایلها و پوشهها را برایت کامل میکند. امتحانش کن: بنویس cat /etc/os-r و Tab بزن؛ shell خودش آن را به cat /etc/os-release تبدیل میکند، چون فقط یک فایل با این شروع وجود دارد.
اگر چند گزینه باشد، با یک Tab اتفاقی نمیافتد؛ دو بار Tab بزن تا همه را نشان بدهد. مثلاً cat /etc/host و دو بار Tab:
host.conf hostname hostsحالا یک حرف دیگر اضافه کن (مثلاً n) و دوباره Tab بزن تا hostname کامل شود. Tab سرعت را چند برابر میکند و غلط تایپی را از بین میبرد؛ قاعدهی ساده: هر وقت اسمی بیشتر از سه حرف داشت، Tab بزن.
مثال ۸: میانبرها و clear
Section titled “مثال ۸: میانبرها و clear”میانبرهای صفحهکلید که روزی صد بار میزنی (در ترمینال تعاملی):
| میانبر | کار |
|---|---|
Ctrl+C |
قطع کردن دستور در حال اجرا (سیگنال SIGINT) |
Ctrl+D |
پایان ورودی؛ در خط خالی ترمینال را میبندد (exit) |
Ctrl+L |
پاک کردن صفحه (مثل clear) |
Ctrl+R |
جستجو در تاریخچه (بنویس و Enter بزن؛ دوباره Ctrl+R برای قبلی) |
Ctrl+A / Ctrl+E |
رفتن به اول / آخر خط |
Ctrl+U / Ctrl+K |
پاک کردن تا اول / تا آخر خط |
Ctrl+W |
پاک کردن کلمهی قبل از مکاننما |
Ctrl+Z |
متوقف کردن موقت دستور (درس پروسهها) |
↑ / ↓ |
دستورهای قبلی/بعدی |
Ctrl+C را همین الان امتحان کن. دستور sleep 100 یعنی «۱۰۰ ثانیه صبر کن»؛ اجرایش کن و بعد از یکی دو ثانیه Ctrl+C بزن:
sleep 100^Cali@pc:~$^C یعنی Ctrl+C را زدی؛ دستور قطع شد و پرامپت برگشت. هر وقت دستوری گیر کرد یا اشتباهی چیزی را اجرا کردی، اول Ctrl+C. حالا چند دستور بزن تا صفحه پر شود و بعد clear (یا Ctrl+L): صفحه پاک میشود ولی تاریخچه و هر چه اجرا کرده بودی سر جایشان میمانند؛ clear فقط نمایش را تمیز میکند.
مثال ۹: کد خروج، دستور موفق شد یا نه؟
Section titled “مثال ۹: کد خروج، دستور موفق شد یا نه؟”هر دستور بعد از اجرا یک عدد برمیگرداند: ۰ یعنی موفق، غیر صفر یعنی خطا. shell آن را در $? نگه میدارد:
ls /etc/os-releaseecho $?ls /nonexistentecho $?/etc/os-release0ls: cannot access '/nonexistent': No such file or directory2اولی موفق بود و 0 برگرداند؛ دومی فایل را پیدا نکرد و 2 برگرداند. echo $? همیشه کد خروج همان دستور قبلی را نشان میدهد.
این عدد در اسکریپتها و ترکیب دستورها (&& و || در درسهای بعد) اساس تصمیمگیری است.
پشت پرده: shell چه میکند؟
Section titled “پشت پرده: shell چه میکند؟”وقتی ls -l /etc را مینویسی و Enter میزنی، shell این مراحل را میرود: ۱) خرد کردن خط با فاصله به کلمهها (و قانون quote)؛ ۲) جایگزینیها: متغیرها ($name)، $(...)، و wildcardها (*)؛ ۳) پیدا کردن دستور: اول builtin های خود shell (مثل cd، echo)، بعد برنامهای با آن نام در پوشههای $PATH؛ ۴) fork: یک کپی از shell ساخته میشود؛ ۵) کپی با exec برنامهی ls را جایگزین خودش میکند؛ ۶) shell منتظر میماند تا تمام شود و کد خروج را در $? ذخیره میکند.
همین است که cd باید builtin باشد: اگر برنامهی جدا بود، فقط پوشهی کپی را عوض میکرد نه shell اصلی را. و همین است که فاصله و quote اهمیت دارند: تجزیه قبل از اجرای برنامه انجام میشود، پس خود برنامه (مثل ls) فقط argumentهای آماده میگیرد.
جدولهای مرجع
Section titled “جدولهای مرجع”| دستور | کار | مثال |
|---|---|---|
echo متن |
چاپ متن | echo "سلام" |
echo -n |
بدون خط جدید | echo -n "بدون newline" |
whoami |
نام کاربر فعلی | whoami |
history |
فهرست دستورهای قبلی | history | tail -5 |
clear |
پاک کردن صفحه | clear یا Ctrl+L |
echo $? |
کد خروج دستور قبلی | ls /x; echo $? |
sleep ثانیه |
صبر کردن (برای تمرین Ctrl+C) | sleep 100 |
| نوع quote | متغیر و $(...) |
کاربرد |
|---|---|---|
"..." |
جایگزین میشوند | پیشفرض، وقتی فاصله هست |
'...' |
عیناً میماند | وقتی نمیخواهی چیزی تفسیر شود |
| بدون quote | جایگزین و خرد میشوند | فقط وقتی مطمئنی فاصله/علامت خاص نیست |
اشتباهات رایج
Section titled “اشتباهات رایج”۱) فاصله در اسم فایل بدون quote
Section titled “۱) فاصله در اسم فایل بدون quote”مثال ۴: ls my file.txt دو فایل میبیند. راهحل: quote، یا \ (بکاسلش) قبل از فاصله: ls my\ file.txt.
۲) دستور نوشتهشده با حروف اشتباه
Section titled “۲) دستور نوشتهشده با حروف اشتباه”lss -lbash: lss: command not foundاسم دستور اشتباه است و shell چنین برنامهای پیدا نمیکند: command not found. راهحل: با Tab کامل کن؛ بین ls و l فرق هست و حروف کوچک/بزرگ مهماند (LS هم پیدا نمیشود).
۳) فاصله دور علامت = در تعریف متغیر
Section titled “۳) فاصله دور علامت = در تعریف متغیر”name = "علی"bash: name: command not foundدر shell نباید دور = فاصله باشد. با فاصله، name بهعنوان یک دستور اجرا میشود. راهحل: name="علی".
۴) گیر کردن در یک دستور که تمام نمیشود
Section titled “۴) گیر کردن در یک دستور که تمام نمیشود”بعضی دستورها (مثل cat بدون فایل یا sleep 1000) تمام نمیشوند و مکاننما برنمیگردد. راهحل: Ctrl+C. (برای cat بدون فایل، Ctrl+D هم پایان ورودی میدهد.)
۵) paste کردن دستورهایی که نمیفهمی
Section titled “۵) paste کردن دستورهایی که نمیفهمی”echo 'rm -rf /' | catrm -rf /دستورهای خطرناک را از اینترنت مستقیم paste نکن؛ بالا فقط آن را «چاپ» کردیم، ولی اگر اجرا میشد میتوانست همهچیز را پاک کند. راهحل: اول echo یا man بزن و بفهم هر بخش چه میکند.
دستور echo را سه بار با سه argument مختلف اجرا کن؛ بعد با whoami نام کاربرت را بگو و با echo $? ببین whoami موفق بوده یا نه.
دیدن جواب
echo یکecho "دو و سه"echo 'چهار $HOME'whoamiecho "کد خروج whoami: $?"یکدو و سهچهار $HOMEaliکد خروج whoami: 0تمرین اصلی: سه دستور whoami، pwd و echo تمرین تاریخچه را بزن. بعد با Ctrl+R و تایپ کلمهی تمرین، دستور سوم را پیدا و دوباره اجرا کن. در آخر با history شمارهی دستور pwd را پیدا کن و با !شماره دوباره اجرایش کن.
دیدن جواب
whoamipwdecho تمرین تاریخچهحالا Ctrl+R و تایپ تمرین:
(reverse-i-search)`تمرین': echo تمرین تاریخچهEnter بزن تا دوباره اجرا شود. بعد:
history 210 whoami 211 pwd 212 echo تمرین تاریخچه 213 echo تمرین تاریخچه 214 historyو با !211 دستور pwd دوباره اجرا میشود (shell اول خود دستور را چاپ میکند، بعد نتیجه را):
pwd/home/aliیک فایل به اسم my report 2026.txt (با فاصله) بساز، سه روش مختلف برای اشاره به آن در ls بنویس (دابلquote، سینگلquote، بکاسلش) و نشان بده روش بدون quote خطا میدهد.
دیدن جواب
touch "my report 2026.txt"ls "my report 2026.txt"ls 'my report 2026.txt'ls my\ report\ 2026.txtls my report 2026.txtmy report 2026.txtmy report 2026.txtmy report 2026.txtls: cannot access 'my': No such file or directoryls: cannot access 'report': No such file or directoryls: cannot access '2026.txt': No such file or directoryآزمونک
Section titled “آزمونک”کدام یک پنجرهی ورودی/خروجی است و کدام مفسر دستورها؟
جواب درست: ترمینال پنجره است؛ shell مفسر دستورهاست
bash و zsh نمونههای shellاند.
در ls -lh /etc، کدام بخش argument است؟
جواب درست: /etc
ls command است، -lh option و /etc argument.
تفاوت echo "$HOME" و echo '$HOME'؟
جواب درست: دابلquote متغیر را جایگزین میکند؛ سینگلquote عیناً چاپ میکند
پیشفرض دابلquote.
کد خروج ۰ یعنی…
جواب درست: موفق
غیر صفر خطا است؛ مقدارش به نوع خطا بستگی دارد.
Ctrl+R برای چیست؟
جواب درست: جستجو در تاریخچهی دستورها
Ctrl+C قطع، Ctrl+L پاک کردن.
چرا cd باید builtin باشد؟
جواب درست: چون باید پوشهی خود shell را عوض کند، نه یک پروسهی فرزند را
برنامهی جدا فقط پوشهی خودش را عوض میکرد.
جمعبندی
Section titled “جمعبندی”- ترمینال پنجره است؛ shell (مثل bash) دستور را میخواند، تجزیه و اجرا میکند. zsh شبیه bash با امکانات بیشتر است.
- هر دستور: command + optionها (
-l،--help) + argumentها. shell با فاصله خرد میکند؛ برای فاصله در اسم، quote بگذار. "..."متغیر و$(...)را جایگزین میکند؛'...'عیناً نگه میدارد.- کد خروج در
$?: ۰ موفق، غیر صفر خطا. - تاریخچه (
history،!!،Ctrl+R) و Tab سرعت و دقت را بالا میبرند؛ رمز را روی خط فرمان نگذار. - میانبرها:
Ctrl+Cقطع،Ctrl+Dپایان ورودی،Ctrl+Lپاک کردن صفحه،Ctrl+A/Eاول/آخر خط.
| دستور | کاری که میکند |
|---|---|
echo "متن" | چاپ متن |
whoami | نام کاربر فعلی |
history | فهرست دستورهای قبلی |
clear (یا Ctrl+L) | پاک کردن صفحه |
echo $? | کد خروج دستور قبلی |
echo $SHELL | shell پیشفرض |
cat /etc/shells | shellهای معتبر سیستم |
Ctrl+C / Ctrl+D | قطع دستور / پایان ورودی |
Ctrl+R | جستجو در تاریخچه |
Tab / Tab Tab | تکمیل خودکار / نمایش گزینهها |