رفتن به محتوا
لینوکس از صفرپروسه‌ها و سیستمدرس ۲۴ از ۳۴

ترکیب دستورها: ; و && و ||

چند دستور را در یک خط بنویس و تصمیم بگیر کدام اجرا شود: جداکننده‌ی ; ، شرط موفقیت && ، راه جایگزین || ، گروه‌بندی با { } و ( ) و تله‌ی a && b || c؛ همراه کد خروج و مثال‌های روزمره‌ی سرور.

  • حدود ۲۳ دقیقه مطالعه
  • ۱۰ مثال اجراشده
  • ۳ تمرین با جواب
  • مقدماتی تا متوسط
  • به‌روزرسانی: ۲۹ مهر ۱۴۰۵

توی این درس یاد می‌گیری چند دستور را پشت‌سرهم در یک خط بنویسی و تصمیم بگیری کدام اجرا شود. سه علامت ساده داری: ; (اولی را بزن، بعد دومی را، هر چه شد)، && (دومی فقط اگر اولی موفق بود) و || (دومی فقط اگر اولی شکست خورد). همه‌ی این‌ها روی همان کد خروج ($?) کار می‌کنند که در درس ترمینال دیدی. در آخر با گروه‌بندی { ... } و ( ... ) و تله‌ی معروف a && b || c آشنا می‌شوی.

مسئله: یک دستور شکست می‌خورد و بقیه بی‌خبر ادامه می‌دهند

Section titled “مسئله: یک دستور شکست می‌خورد و بقیه بی‌خبر ادامه می‌دهند”

تا اینجا هر بار یک دستور زدی، خروجی را دیدی و بعد دستور بعدی را نوشتی. خودت تصمیم می‌گرفتی ادامه بدهی یا نه. ولی وقتی چند دستور را با هم می‌نویسی (یا بعدها در یک اسکریپت)، کسی پای ترمینال نیست که ببیند دستور اول خطا داد. اگر دستور دوم به موفقیت اولی وابسته باشد، نتیجه می‌تواند فاجعه باشد.

تشبیه: دستورالعمل آشپزی

Section titled “تشبیه: دستورالعمل آشپزی”

; مثل این است که بگویی «تخم‌مرغ را بشکن؛ در ماهیتابه بریز». اگر تخم‌مرغ از دستت افتاد، باز هم ماهیتابه‌ی خالی را هم می‌زنی. && یعنی «تخم‌مرغ را بشکن، و اگر شکست در ماهیتابه بریز». و || یعنی «تخم‌مرغ را بشکن، وگرنه (اگر نشد) از یخچال یکی دیگر بیاور». آشپز باهوش از && و || استفاده می‌کند.

هر سه علامت بعد از تمام شدن دستور اول به کد خروجش نگاه می‌کنند (یا نمی‌کنند): ; همیشه ادامه می‌دهد، && فقط بعد از موفقیت (کد ۰)، || فقط بعد از شکست (کد غیر صفر).

همه‌ی مثال‌ها را در ترمینال خودت بزن. یک پوشه‌ی تمرینی بساز تا فایل‌هایت قاطی نشوند:

Terminal window
mkdir -p ~/chain
cd ~/chain

مثال ۱: یادآوری، کد خروج

Section titled “مثال ۱: یادآوری، کد خروج”

هر دستور بعد از تمام شدن یک عدد برمی‌گرداند: ۰ یعنی موفق و هر عدد دیگری یعنی شکست. دو دستور ساده‌ی true و false کاری جز برگرداندن همین عدد ندارند:

Terminal window
false
echo "کد خروج false: $?"
true
echo "کد خروج true: $?"
خروجی
کد خروج false: 1
کد خروج true: 0

همه‌ی علامت‌های این درس فقط به همین عدد نگاه می‌کنند.

مثال ۲: ;، پشت‌سرهم، بی‌توجه به نتیجه

Section titled “مثال ۲: ;، پشت‌سرهم، بی‌توجه به نتیجه”

; دو دستور را جدا می‌کند؛ دومی همیشه بعد از اولی اجرا می‌شود:

Terminal window
cd /no-such-dir; echo "این خط باز هم اجرا شد"
خروجی
bash: cd: /no-such-dir: No such file or directory
این خط باز هم اجرا شد

cd شکست خورد (چنین پوشه‌ای نیست)، ولی echo بی‌خبر اجرا شد. برای دستورهایی که به هم ربطی ندارند (مثلاً clear; ls) ; خوب است. برای دستورهای وابسته، نه.

مثال ۳: &&، فقط اگر قبلی موفق بود

Section titled “مثال ۳: &&، فقط اگر قبلی موفق بود”
Terminal window
mkdir -p proj && cd proj && pwd
خروجی
/home/ali/chain/proj

سه دستور، هر کدام فقط اگر قبلی موفق شد. حالا وقتی اولی شکست بخورد:

Terminal window
cd /no-such-dir && echo "این خط اجرا نمی‌شود"
echo "کد خروج: $?"
خروجی
bash: cd: /no-such-dir: No such file or directory
کد خروج: 1

echo اصلاً اجرا نشد و کد خروج کل خط همان کد cd (یعنی ۱) است. قاعده‌ی طلایی: هر جا دستور دوم به موفقیت اولی نیاز دارد، && بنویس. برگرد به پوشه‌ی تمرین: cd ~/chain.

مثال ۴: خطر ; در عمل (بی‌خطر شبیه‌سازی‌اش می‌کنیم)

Section titled “مثال ۴: خطر ; در عمل (بی‌خطر شبیه‌سازی‌اش می‌کنیم)”

سناریوی بالای درس را با ls به‌جای rm امتحان کن، تا ببینی دستور دوم کجا اجرا می‌شود. اول چند فایل بساز:

Terminal window
echo "سلام" > a.txt
touch b.txt c.txt

حالا به پوشه‌ای که وجود ندارد برو و با ; فهرست بگیر:

Terminal window
cd ~/chain/old-logs; ls
خروجی
bash: cd: /home/ali/chain/old-logs: No such file or directory
a.txt b.txt c.txt proj

ls فایل‌های پوشه‌ی فعلی را نشان داد، نه old-logs. اگر به‌جای ls نوشته بودی rm -rf *، همین فایل‌ها پاک می‌شدند. همان با &&:

Terminal window
cd ~/chain/old-logs && ls
خروجی
bash: cd: /home/ali/chain/old-logs: No such file or directory

ls اجرا نشد. پس دستورهای خطرناک را همیشه با && به cd وصل کن.

⚡ بررسی سریع

کدام خط امن‌تر است؟

|| دستور دوم را فقط وقتی اجرا می‌کند که اولی شکست خورده باشد:

Terminal window
cd /no-such-dir || echo "پوشه نبود؛ از راه دیگر می‌رویم"
خروجی
bash: cd: /no-such-dir: No such file or directory
پوشه نبود؛ از راه دیگر می‌رویم

کاربرد رایجش «اگر نبود، بساز» است. علامت 2>/dev/null پیام خطای ls را دور می‌ریزد (درس redirect):

Terminal window
ls report.txt 2>/dev/null || touch report.txt
ls report.txt
خروجی
report.txt

بار اول ls شکست خورد، پس touch فایل را ساخت. اگر دوباره همان خط را بزنی، ls موفق است و touch اجرا نمی‌شود.

مثال ۶: && و || با هم، «اگر، وگرنه»

Section titled “مثال ۶: && و || با هم، «اگر، وگرنه»”

grep -q (q یعنی quiet) چیزی چاپ نمی‌کند؛ فقط با کد خروج می‌گوید پیدا کرد (۰) یا نه (۱). فایل /etc/passwd فهرست کاربرهای سیستم است (درس کاربرها):

Terminal window
grep -q "^root:" /etc/passwd && echo "کاربر root هست" || echo "کاربر root نیست"
grep -q "^nobody123:" /etc/passwd && echo "nobody123 هست" || echo "nobody123 نیست"
خروجی
کاربر root هست
nobody123 نیست

شکل شرط && کار-اگر-درست || کار-اگر-غلط خیلی رایج است. ولی یک تله دارد (مثال ۹).

دستور [ (که اسم دیگرش test است) شرط‌هایی مثل «این فایل هست؟» را می‌سنجد و فقط کد خروج برمی‌گرداند. -f یعنی «فایل معمولی وجود دارد؟». دقت کن بعد از [ و قبل از ] حتماً فاصله باشد:

Terminal window
[ -f a.txt ] && echo "a.txt هست"
[ -f zzz.txt ] || echo "zzz.txt نیست"
خروجی
a.txt هست
zzz.txt نیست

چند تست پرکاربرد دیگر: -d (پوشه هست؟)، -e (هر چیزی با این اسم هست؟)، -s (فایل خالی نیست؟). در دوره‌ی Bash همه را کامل با if می‌بینی.

مثال ۸: گروه‌بندی، { ...; } و ( ... )

Section titled “مثال ۸: گروه‌بندی، { ...; } و ( ... )”

گاهی می‌خواهی چند دستور را یک واحد حساب کنی؛ مثلاً خروجی همه‌شان را با هم در یک فایل بریزی. آکولاد این کار را می‌کند (فاصله بعد از { و ; قبل از } لازم است):

Terminal window
{ echo "خط ۱"; echo "خط ۲"; } > both.txt
cat both.txt
خروجی
خط ۱
خط ۲

پرانتز هم گروه می‌کند، با یک فرق مهم: دستورهای داخل ( ... ) در یک shell جدا (subshell) اجرا می‌شوند، پس cd داخلش روی shell تو اثری ندارد:

Terminal window
pwd
(cd /tmp && pwd)
pwd
{ cd /tmp && pwd; }
pwd
خروجی
/home/ali/chain
/tmp
/home/ali/chain
/tmp
/tmp

بعد از پرانتز هنوز در ~/chain بودیم؛ ولی بعد از آکولاد واقعاً به /tmp رفتیم. ترفند کاربردی: (cd پوشه && دستور) کاری را در یک پوشه‌ی دیگر انجام می‌دهد بدون اینکه جای تو عوض شود. حالا برگرد: cd ~/chain.

a && b || c دقیقاً «اگر a، پس b، وگرنه c» نیست. اگر a موفق شود ولی b شکست بخورد، c هم اجرا می‌شود:

Terminal window
true && false || echo "این چاپ شد چون false شکست خورد، نه true"
خروجی
این چاپ شد چون false شکست خورد، نه true

true موفق بود، پس false اجرا شد؛ false شکست خورد، پس || فعال شد. وقتی b یک echo ساده است (که تقریباً همیشه موفق است) مشکلی نیست؛ ولی وقتی b کار واقعی‌ای است که ممکن است شکست بخورد، از if استفاده کن (دوره‌ی Bash).

مثال ۱۰: الگوهای روزمره روی سرور

Section titled “مثال ۱۰: الگوهای روزمره روی سرور”

این خط‌ها را بارها خواهی دید:

خط معنی
sudo apt update && sudo apt upgrade -y فقط اگر فهرست بسته‌ها با موفقیت تازه شد، به‌روزرسانی کن
cp app.conf app.conf.bak && nano app.conf فقط اگر بکاپ گرفته شد، فایل را ویرایش کن
sudo nginx -t && sudo systemctl reload nginx فقط اگر تنظیمات درست بود، اعمالش کن (درس‌های Nginx)
mkdir -p backup && cd backup بساز و برو داخلش
ping -c1 8.8.8.8 > /dev/null && echo "اینترنت هست" || echo "قطع است" تست سریع اتصال

یک نمونه را واقعاً بزن:

Terminal window
cp a.txt a.txt.bak && echo "بکاپ گرفته شد" && ls
خروجی
بکاپ گرفته شد
a.txt a.txt.bak b.txt both.txt c.txt proj report.txt

پشت پرده: shell چطور تصمیم می‌گیرد؟

Section titled “پشت پرده: shell چطور تصمیم می‌گیرد؟”

shell خط را از چپ به راست می‌خواند. هر دستور را اجرا می‌کند، منتظر می‌ماند تمام شود و کد خروجش را در $? می‌گذارد. وقتی به && می‌رسد، اگر $? صفر نباشد دستور بعدی را رد می‌کند؛ وقتی به || می‌رسد، اگر $? صفر باشد رد می‌کند؛ و ; هیچ شرطی ندارد. && و || اولویت برابر دارند و از چپ به راست گروه می‌شوند؛ برای همین a && b || c یعنی (a && b) || c، نه a && (b || c). تله‌ی مثال ۹ از همین‌جا می‌آید.

یک علامت شبیه هم هست که نباید با && قاطی شود: & تکی دستور را در پس‌زمینه اجرا می‌کند و منتظر نمی‌ماند (درس پروسه‌ها). cmd1 & cmd2 یعنی هر دو با هم، نه «دومی بعد از موفقیت اولی».

علامت دستور دوم کی اجرا می‌شود؟ مثال
; همیشه clear; ls
&& فقط اگر اولی موفق بود (کد ۰) cd dir && ls
|| فقط اگر اولی شکست خورد (کد غیر صفر) cd dir || echo "نیست"
{ a; b; } گروه در همین shell { date; uptime; } > log
( a; b ) گروه در shell جدا (cd /tmp && ls)
& دستور در پس‌زمینه؛ بدون انتظار sleep 60 &
تست معنی
[ -f فایل ] فایل معمولی وجود دارد
[ -d پوشه ] پوشه وجود دارد
[ -e مسیر ] هر چیزی با این اسم وجود دارد
[ -s فایل ] فایل وجود دارد و خالی نیست

مثال ۴: cd پوشه; rm -rf * اگر cd شکست بخورد، در پوشه‌ی اشتباه پاک می‌کند. راه‌حل: cd پوشه && rm -rf *، و قبل از هر rm -rf یک بار pwd و ls.

Terminal window
false & echo "اجرا شد"
خروجی
[1] 4821
اجرا شد

با & تکی، false به پس‌زمینه رفت (عدد [1] 4821 شماره‌ی کار و PID آن است) و echo بلافاصله اجرا شد، بی‌توجه به نتیجه. راه‌حل: برای «اگر موفق شد»، دو علامت: &&.

۳) جا انداختن فاصله در [ ] و { }

Section titled “۳) جا انداختن فاصله در [ ] و { }”
Terminal window
[-f a.txt] && echo هست
خروجی
bash: [-f: command not found

shell [-f را اسم یک دستور فرض کرد. راه‌حل: [ -f a.txt ] با فاصله؛ و در آکولاد: { echo a; } (فاصله بعد از { و ; قبل از }).

۴) باور اینکه a && b || c همان «اگر/وگرنه» است

Section titled “۴) باور اینکه a && b || c همان «اگر/وگرنه» است”

مثال ۹: اگر b شکست بخورد، c هم اجرا می‌شود. راه‌حل: وقتی b ممکن است شکست بخورد، از if استفاده کن.

۵) فراموش کردن اینکه کد خروج خط، مال آخرین دستور اجراشده است

Section titled “۵) فراموش کردن اینکه کد خروج خط، مال آخرین دستور اجراشده است”

بعد از cd /no-such-dir && echo hi، $? عدد ۱ است (کد cd)، چون echo اجرا نشد. بعد از cd /no-such-dir || echo hi، $? صفر است (کد echo). اگر در یک اسکریپت به $? تکیه می‌کنی، بدان کدام دستور آخر اجرا شده.

تمرینآسان

در یک خط بنویس: پوشه‌ی ~/chain/site را بساز، واردش شو و فایل index.html را بساز؛ هر قدم فقط اگر قبلی موفق بود. بعد با ls نشان بده فایل ساخته شده.

دیدن جواب
Terminal window
mkdir -p ~/chain/site && cd ~/chain/site && touch index.html
ls
خروجی
index.html
تمرینمتوسط

تمرین اصلی: یک خط بنویس که اگر فایل ~/chain/notes.txt وجود دارد بگوید «یادداشت‌ها هست» و اگر نیست، آن را با متن «اولین یادداشت» بسازد و بگوید «ساخته شد». خط را دو بار اجرا کن و فرق دو اجرا را توضیح بده.

دیدن جواب
Terminal window
cd ~/chain
[ -f notes.txt ] && echo "یادداشت‌ها هست" || { echo "اولین یادداشت" > notes.txt; echo "ساخته شد"; }
[ -f notes.txt ] && echo "یادداشت‌ها هست" || { echo "اولین یادداشت" > notes.txt; echo "ساخته شد"; }
cat notes.txt
خروجی
ساخته شد
یادداشت‌ها هست
اولین یادداشت

بار اول فایل نبود، پس تست شکست خورد و گروه بعد از || اجرا شد. بار دوم فایل بود، پس echo بعد از && اجرا شد و آن echo موفق بود، پس || دیگر کاری نکرد. (اینجا تله‌ی مثال ۹ خطری ندارد چون echo شکست نمی‌خورد.)

تمرینسخت

بدون اینکه پوشه‌ی فعلی‌ات عوض شود، در /etc تعداد فایل‌هایی که با .conf تمام می‌شوند را بشمار، و بعد ثابت کن هنوز در همان پوشه‌ی قبلی هستی. راهنما: ls *.conf | wc -l تعداد را می‌دهد (درس pipe).

دیدن جواب
Terminal window
cd ~/chain
(cd /etc && ls *.conf | wc -l)
pwd
خروجی
37
/home/ali/chain

پرانتز یک shell جدا ساخت؛ cd فقط داخل همان رفت و تمام شد. پس pwd بعدش هنوز ~/chain است. (عدد روی سیستم تو فرق می‌کند.)

آزمونک
  1. در cmd1 && cmd2، دستور دوم کی اجرا می‌شود؟

  2. در cmd1 || cmd2، دستور دوم کی اجرا می‌شود؟

  3. خروجی cd /no-such-dir; echo hi چیست؟

  4. بعد از (cd /tmp) در کدام پوشه‌ای؟

  5. خروجی true && false || echo X چیست؟

  6. فرق & و && چیست؟

  • همه‌چیز روی کد خروج می‌چرخد: ۰ موفق، غیر صفر شکست (echo $?).
  • ; همیشه ادامه می‌دهد؛ برای دستورهای مستقل.
  • && فقط بعد از موفقیت؛ برای دستورهای وابسته، به‌خصوص قبل از هر کار خطرناک (cd dir && rm ...).
  • || فقط بعد از شکست؛ برای راه جایگزین و «اگر نبود، بساز».
  • [ -f فایل ] و دوستانش شرط‌ها را با کد خروج می‌سنجند؛ فاصله‌ها را فراموش نکن.
  • { ...; } گروه در همین shell؛ ( ... ) گروه در shell جدا (cd داخلش اثری بیرون ندارد).
  • a && b || c وقتی b ممکن است شکست بخورد، «اگر/وگرنه» واقعی نیست؛ آنجا if بنویس.
برگه‌ی تقلب این درس
دستورکاری که می‌کند
a ; bاول a، بعد b (همیشه)
a && bb فقط اگر a موفق بود
a || bb فقط اگر a شکست خورد
a && b || cتقریباً اگر/وگرنه (مراقب شکست b باش)
{ a; b; } > fخروجی گروه در یک فایل
(cd dir && cmd)کار در پوشه‌ی دیگر بدون عوض شدن جای تو
[ -f f ] && echo yesتست وجود فایل
echo $?کد خروج آخرین دستور