ترکیب دستورها: ; و && و ||
چند دستور را در یک خط بنویس و تصمیم بگیر کدام اجرا شود: جداکنندهی ; ، شرط موفقیت && ، راه جایگزین || ، گروهبندی با { } و ( ) و تلهی a && b || c؛ همراه کد خروج و مثالهای روزمرهی سرور.
- حدود ۲۳ دقیقه مطالعه
- ۱۰ مثال اجراشده
- ۳ تمرین با جواب
- مقدماتی تا متوسط
- بهروزرسانی: ۲۹ مهر ۱۴۰۵
توی این درس یاد میگیری چند دستور را پشتسرهم در یک خط بنویسی و تصمیم بگیری کدام اجرا شود. سه علامت ساده داری: ; (اولی را بزن، بعد دومی را، هر چه شد)، && (دومی فقط اگر اولی موفق بود) و || (دومی فقط اگر اولی شکست خورد). همهی اینها روی همان کد خروج ($?) کار میکنند که در درس ترمینال دیدی. در آخر با گروهبندی { ... } و ( ... ) و تلهی معروف a && b || c آشنا میشوی.
مسئله: یک دستور شکست میخورد و بقیه بیخبر ادامه میدهند
Section titled “مسئله: یک دستور شکست میخورد و بقیه بیخبر ادامه میدهند”تا اینجا هر بار یک دستور زدی، خروجی را دیدی و بعد دستور بعدی را نوشتی. خودت تصمیم میگرفتی ادامه بدهی یا نه. ولی وقتی چند دستور را با هم مینویسی (یا بعدها در یک اسکریپت)، کسی پای ترمینال نیست که ببیند دستور اول خطا داد. اگر دستور دوم به موفقیت اولی وابسته باشد، نتیجه میتواند فاجعه باشد.
تشبیه: دستورالعمل آشپزی
Section titled “تشبیه: دستورالعمل آشپزی”; مثل این است که بگویی «تخممرغ را بشکن؛ در ماهیتابه بریز». اگر تخممرغ از دستت افتاد، باز هم ماهیتابهی خالی را هم میزنی. && یعنی «تخممرغ را بشکن، و اگر شکست در ماهیتابه بریز». و || یعنی «تخممرغ را بشکن، وگرنه (اگر نشد) از یخچال یکی دیگر بیاور». آشپز باهوش از && و || استفاده میکند.
مثالهای عملی
Section titled “مثالهای عملی”همهی مثالها را در ترمینال خودت بزن. یک پوشهی تمرینی بساز تا فایلهایت قاطی نشوند:
mkdir -p ~/chaincd ~/chainمثال ۱: یادآوری، کد خروج
Section titled “مثال ۱: یادآوری، کد خروج”هر دستور بعد از تمام شدن یک عدد برمیگرداند: ۰ یعنی موفق و هر عدد دیگری یعنی شکست. دو دستور سادهی true و false کاری جز برگرداندن همین عدد ندارند:
falseecho "کد خروج false: $?"trueecho "کد خروج true: $?"کد خروج false: 1کد خروج true: 0همهی علامتهای این درس فقط به همین عدد نگاه میکنند.
مثال ۲: ;، پشتسرهم، بیتوجه به نتیجه
Section titled “مثال ۲: ;، پشتسرهم، بیتوجه به نتیجه”; دو دستور را جدا میکند؛ دومی همیشه بعد از اولی اجرا میشود:
cd /no-such-dir; echo "این خط باز هم اجرا شد"bash: cd: /no-such-dir: No such file or directoryاین خط باز هم اجرا شدcd شکست خورد (چنین پوشهای نیست)، ولی echo بیخبر اجرا شد. برای دستورهایی که به هم ربطی ندارند (مثلاً clear; ls) ; خوب است. برای دستورهای وابسته، نه.
مثال ۳: &&، فقط اگر قبلی موفق بود
Section titled “مثال ۳: &&، فقط اگر قبلی موفق بود”mkdir -p proj && cd proj && pwd/home/ali/chain/projسه دستور، هر کدام فقط اگر قبلی موفق شد. حالا وقتی اولی شکست بخورد:
cd /no-such-dir && echo "این خط اجرا نمیشود"echo "کد خروج: $?"bash: cd: /no-such-dir: No such file or directoryکد خروج: 1echo اصلاً اجرا نشد و کد خروج کل خط همان کد cd (یعنی ۱) است. قاعدهی طلایی: هر جا دستور دوم به موفقیت اولی نیاز دارد، && بنویس. برگرد به پوشهی تمرین: cd ~/chain.
مثال ۴: خطر ; در عمل (بیخطر شبیهسازیاش میکنیم)
Section titled “مثال ۴: خطر ; در عمل (بیخطر شبیهسازیاش میکنیم)”سناریوی بالای درس را با ls بهجای rm امتحان کن، تا ببینی دستور دوم کجا اجرا میشود. اول چند فایل بساز:
echo "سلام" > a.txttouch b.txt c.txtحالا به پوشهای که وجود ندارد برو و با ; فهرست بگیر:
cd ~/chain/old-logs; lsbash: cd: /home/ali/chain/old-logs: No such file or directorya.txt b.txt c.txt projls فایلهای پوشهی فعلی را نشان داد، نه old-logs. اگر بهجای ls نوشته بودی rm -rf *، همین فایلها پاک میشدند. همان با &&:
cd ~/chain/old-logs && lsbash: cd: /home/ali/chain/old-logs: No such file or directoryls اجرا نشد. پس دستورهای خطرناک را همیشه با && به cd وصل کن.
کدام خط امنتر است؟
جواب درست: cd /var/www/old && rm -rf *
با && اگر cd شکست بخورد، rm اصلاً اجرا نمیشود؛ با ; در پوشهی فعلی اجرا میشود.
مثال ۵: ||، راه جایگزین
Section titled “مثال ۵: ||، راه جایگزین”|| دستور دوم را فقط وقتی اجرا میکند که اولی شکست خورده باشد:
cd /no-such-dir || echo "پوشه نبود؛ از راه دیگر میرویم"bash: cd: /no-such-dir: No such file or directoryپوشه نبود؛ از راه دیگر میرویمکاربرد رایجش «اگر نبود، بساز» است. علامت 2>/dev/null پیام خطای ls را دور میریزد (درس redirect):
ls report.txt 2>/dev/null || touch report.txtls report.txtreport.txtبار اول ls شکست خورد، پس touch فایل را ساخت. اگر دوباره همان خط را بزنی، ls موفق است و touch اجرا نمیشود.
مثال ۶: && و || با هم، «اگر، وگرنه»
Section titled “مثال ۶: && و || با هم، «اگر، وگرنه»”grep -q (q یعنی quiet) چیزی چاپ نمیکند؛ فقط با کد خروج میگوید پیدا کرد (۰) یا نه (۱). فایل /etc/passwd فهرست کاربرهای سیستم است (درس کاربرها):
grep -q "^root:" /etc/passwd && echo "کاربر root هست" || echo "کاربر root نیست"grep -q "^nobody123:" /etc/passwd && echo "nobody123 هست" || echo "nobody123 نیست"کاربر root هستnobody123 نیستشکل شرط && کار-اگر-درست || کار-اگر-غلط خیلی رایج است. ولی یک تله دارد (مثال ۹).
مثال ۷: تست ساده با [ ... ]
Section titled “مثال ۷: تست ساده با [ ... ]”دستور [ (که اسم دیگرش test است) شرطهایی مثل «این فایل هست؟» را میسنجد و فقط کد خروج برمیگرداند. -f یعنی «فایل معمولی وجود دارد؟». دقت کن بعد از [ و قبل از ] حتماً فاصله باشد:
[ -f a.txt ] && echo "a.txt هست"[ -f zzz.txt ] || echo "zzz.txt نیست"a.txt هستzzz.txt نیستچند تست پرکاربرد دیگر: -d (پوشه هست؟)، -e (هر چیزی با این اسم هست؟)، -s (فایل خالی نیست؟). در دورهی Bash همه را کامل با if میبینی.
مثال ۸: گروهبندی، { ...; } و ( ... )
Section titled “مثال ۸: گروهبندی، { ...; } و ( ... )”گاهی میخواهی چند دستور را یک واحد حساب کنی؛ مثلاً خروجی همهشان را با هم در یک فایل بریزی. آکولاد این کار را میکند (فاصله بعد از { و ; قبل از } لازم است):
{ echo "خط ۱"; echo "خط ۲"; } > both.txtcat both.txtخط ۱خط ۲پرانتز هم گروه میکند، با یک فرق مهم: دستورهای داخل ( ... ) در یک shell جدا (subshell) اجرا میشوند، پس cd داخلش روی shell تو اثری ندارد:
pwd(cd /tmp && pwd)pwd{ cd /tmp && pwd; }pwd/home/ali/chain/tmp/home/ali/chain/tmp/tmpبعد از پرانتز هنوز در ~/chain بودیم؛ ولی بعد از آکولاد واقعاً به /tmp رفتیم. ترفند کاربردی: (cd پوشه && دستور) کاری را در یک پوشهی دیگر انجام میدهد بدون اینکه جای تو عوض شود. حالا برگرد: cd ~/chain.
مثال ۹: تلهی a && b || c
Section titled “مثال ۹: تلهی a && b || c”a && b || c دقیقاً «اگر a، پس b، وگرنه c» نیست. اگر a موفق شود ولی b شکست بخورد، c هم اجرا میشود:
true && false || echo "این چاپ شد چون false شکست خورد، نه true"این چاپ شد چون false شکست خورد، نه truetrue موفق بود، پس false اجرا شد؛ false شکست خورد، پس || فعال شد. وقتی b یک echo ساده است (که تقریباً همیشه موفق است) مشکلی نیست؛ ولی وقتی b کار واقعیای است که ممکن است شکست بخورد، از if استفاده کن (دورهی Bash).
مثال ۱۰: الگوهای روزمره روی سرور
Section titled “مثال ۱۰: الگوهای روزمره روی سرور”این خطها را بارها خواهی دید:
| خط | معنی |
|---|---|
sudo apt update && sudo apt upgrade -y |
فقط اگر فهرست بستهها با موفقیت تازه شد، بهروزرسانی کن |
cp app.conf app.conf.bak && nano app.conf |
فقط اگر بکاپ گرفته شد، فایل را ویرایش کن |
sudo nginx -t && sudo systemctl reload nginx |
فقط اگر تنظیمات درست بود، اعمالش کن (درسهای Nginx) |
mkdir -p backup && cd backup |
بساز و برو داخلش |
ping -c1 8.8.8.8 > /dev/null && echo "اینترنت هست" || echo "قطع است" |
تست سریع اتصال |
یک نمونه را واقعاً بزن:
cp a.txt a.txt.bak && echo "بکاپ گرفته شد" && lsبکاپ گرفته شدa.txt a.txt.bak b.txt both.txt c.txt proj report.txtپشت پرده: shell چطور تصمیم میگیرد؟
Section titled “پشت پرده: shell چطور تصمیم میگیرد؟”shell خط را از چپ به راست میخواند. هر دستور را اجرا میکند، منتظر میماند تمام شود و کد خروجش را در $? میگذارد. وقتی به && میرسد، اگر $? صفر نباشد دستور بعدی را رد میکند؛ وقتی به || میرسد، اگر $? صفر باشد رد میکند؛ و ; هیچ شرطی ندارد. && و || اولویت برابر دارند و از چپ به راست گروه میشوند؛ برای همین a && b || c یعنی (a && b) || c، نه a && (b || c). تلهی مثال ۹ از همینجا میآید.
یک علامت شبیه هم هست که نباید با && قاطی شود: & تکی دستور را در پسزمینه اجرا میکند و منتظر نمیماند (درس پروسهها). cmd1 & cmd2 یعنی هر دو با هم، نه «دومی بعد از موفقیت اولی».
جدولهای مرجع
Section titled “جدولهای مرجع”| علامت | دستور دوم کی اجرا میشود؟ | مثال |
|---|---|---|
; |
همیشه | clear; ls |
&& |
فقط اگر اولی موفق بود (کد ۰) | cd dir && ls |
|| |
فقط اگر اولی شکست خورد (کد غیر صفر) | cd dir || echo "نیست" |
{ a; b; } |
گروه در همین shell | { date; uptime; } > log |
( a; b ) |
گروه در shell جدا | (cd /tmp && ls) |
& |
دستور در پسزمینه؛ بدون انتظار | sleep 60 & |
| تست | معنی |
|---|---|
[ -f فایل ] |
فایل معمولی وجود دارد |
[ -d پوشه ] |
پوشه وجود دارد |
[ -e مسیر ] |
هر چیزی با این اسم وجود دارد |
[ -s فایل ] |
فایل وجود دارد و خالی نیست |
اشتباهات رایج
Section titled “اشتباهات رایج”۱) ; جلوی دستور خطرناک
Section titled “۱) ; جلوی دستور خطرناک”مثال ۴: cd پوشه; rm -rf * اگر cd شکست بخورد، در پوشهی اشتباه پاک میکند. راهحل: cd پوشه && rm -rf *، و قبل از هر rm -rf یک بار pwd و ls.
۲) & تکی بهجای &&
Section titled “۲) & تکی بهجای &&”false & echo "اجرا شد"[1] 4821اجرا شدبا & تکی، false به پسزمینه رفت (عدد [1] 4821 شمارهی کار و PID آن است) و echo بلافاصله اجرا شد، بیتوجه به نتیجه. راهحل: برای «اگر موفق شد»، دو علامت: &&.
۳) جا انداختن فاصله در [ ] و { }
Section titled “۳) جا انداختن فاصله در [ ] و { }”[-f a.txt] && echo هستbash: [-f: command not foundshell [-f را اسم یک دستور فرض کرد. راهحل: [ -f a.txt ] با فاصله؛ و در آکولاد: { echo a; } (فاصله بعد از { و ; قبل از }).
۴) باور اینکه a && b || c همان «اگر/وگرنه» است
Section titled “۴) باور اینکه a && b || c همان «اگر/وگرنه» است”مثال ۹: اگر b شکست بخورد، c هم اجرا میشود. راهحل: وقتی b ممکن است شکست بخورد، از if استفاده کن.
۵) فراموش کردن اینکه کد خروج خط، مال آخرین دستور اجراشده است
Section titled “۵) فراموش کردن اینکه کد خروج خط، مال آخرین دستور اجراشده است”بعد از cd /no-such-dir && echo hi، $? عدد ۱ است (کد cd)، چون echo اجرا نشد. بعد از cd /no-such-dir || echo hi، $? صفر است (کد echo). اگر در یک اسکریپت به $? تکیه میکنی، بدان کدام دستور آخر اجرا شده.
در یک خط بنویس: پوشهی ~/chain/site را بساز، واردش شو و فایل index.html را بساز؛ هر قدم فقط اگر قبلی موفق بود. بعد با ls نشان بده فایل ساخته شده.
دیدن جواب
mkdir -p ~/chain/site && cd ~/chain/site && touch index.htmllsindex.htmlتمرین اصلی: یک خط بنویس که اگر فایل ~/chain/notes.txt وجود دارد بگوید «یادداشتها هست» و اگر نیست، آن را با متن «اولین یادداشت» بسازد و بگوید «ساخته شد». خط را دو بار اجرا کن و فرق دو اجرا را توضیح بده.
دیدن جواب
cd ~/chain[ -f notes.txt ] && echo "یادداشتها هست" || { echo "اولین یادداشت" > notes.txt; echo "ساخته شد"; }[ -f notes.txt ] && echo "یادداشتها هست" || { echo "اولین یادداشت" > notes.txt; echo "ساخته شد"; }cat notes.txtساخته شدیادداشتها هستاولین یادداشتبار اول فایل نبود، پس تست شکست خورد و گروه بعد از || اجرا شد. بار دوم فایل بود، پس echo بعد از && اجرا شد و آن echo موفق بود، پس || دیگر کاری نکرد. (اینجا تلهی مثال ۹ خطری ندارد چون echo شکست نمیخورد.)
بدون اینکه پوشهی فعلیات عوض شود، در /etc تعداد فایلهایی که با .conf تمام میشوند را بشمار، و بعد ثابت کن هنوز در همان پوشهی قبلی هستی. راهنما: ls *.conf | wc -l تعداد را میدهد (درس pipe).
دیدن جواب
cd ~/chain(cd /etc && ls *.conf | wc -l)pwd37/home/ali/chainپرانتز یک shell جدا ساخت؛ cd فقط داخل همان رفت و تمام شد. پس pwd بعدش هنوز ~/chain است. (عدد روی سیستم تو فرق میکند.)
آزمونک
Section titled “آزمونک”در cmd1 && cmd2، دستور دوم کی اجرا میشود؟
جواب درست: فقط اگر cmd1 موفق بود (کد ۰)
&& یعنی «و اگر موفق بود».
در cmd1 || cmd2، دستور دوم کی اجرا میشود؟
جواب درست: فقط اگر cmd1 شکست خورد (کد غیر صفر)
|| یعنی «وگرنه».
خروجی cd /no-such-dir; echo hi چیست؟
جواب درست: خطای cd و بعد hi
; بیتوجه به نتیجه ادامه میدهد.
بعد از (cd /tmp) در کدام پوشهای؟
جواب درست: همان پوشهی قبلی
پرانتز یک shell جدا میسازد؛ cd داخلش روی shell تو اثری ندارد.
خروجی true && false || echo X چیست؟
جواب درست: X
true موفق بود، false اجرا شد و شکست خورد، پس || فعال شد.
فرق & و && چیست؟
جواب درست: & دستور را در پسزمینه اجرا میکند؛ && دستور بعدی را فقط بعد از موفقیت قبلی اجرا میکند
یک & یعنی پسزمینه، دو && یعنی شرط موفقیت.
جمعبندی
Section titled “جمعبندی”- همهچیز روی کد خروج میچرخد: ۰ موفق، غیر صفر شکست (
echo $?). ;همیشه ادامه میدهد؛ برای دستورهای مستقل.&&فقط بعد از موفقیت؛ برای دستورهای وابسته، بهخصوص قبل از هر کار خطرناک (cd dir && rm ...).||فقط بعد از شکست؛ برای راه جایگزین و «اگر نبود، بساز».[ -f فایل ]و دوستانش شرطها را با کد خروج میسنجند؛ فاصلهها را فراموش نکن.{ ...; }گروه در همین shell؛( ... )گروه در shell جدا (cd داخلش اثری بیرون ندارد).a && b || cوقتیbممکن است شکست بخورد، «اگر/وگرنه» واقعی نیست؛ آنجاifبنویس.
| دستور | کاری که میکند |
|---|---|
a ; b | اول a، بعد b (همیشه) |
a && b | b فقط اگر a موفق بود |
a || b | b فقط اگر a شکست خورد |
a && b || c | تقریباً اگر/وگرنه (مراقب شکست b باش) |
{ a; b; } > f | خروجی گروه در یک فایل |
(cd dir && cmd) | کار در پوشهی دیگر بدون عوض شدن جای تو |
[ -f f ] && echo yes | تست وجود فایل |
echo $? | کد خروج آخرین دستور |